Một số tác dụng phụ của thuốc chống lao thường gặp và cách theo dõi

Tác dụng phụ của thuốc chống lao là gì?

Các thuốc chống lao hàng một phổ biến hiện nay bao gồm isoniazid, rifampicin, pyrazinamide và ethambutol. Mỗi hoạt chất đảm nhận vai trò ức chế hoặc tiêu diệt vi khuẩn theo cơ chế riêng biệt, đồng thời được chuyển hóa chủ yếu qua gan và đào thải qua thận. Việc phối hợp nhiều loại thuốc mạnh trong thời gian dài ít nhiều tạo áp lực lên các cơ quan chuyển hóa, dẫn đến những phản ứng phụ nhất định trên cơ thể người bệnh.

Các tác dụng không mong muốn được phân loại thành nhóm nhẹ thoáng qua và nhóm nặng cần theo dõi y tế. Nhóm nhẹ thường lành tính và có thể cải thiện sau một thời gian thích ứng. Tuy nhiên, sự xuất hiện của các triệu chứng khó chịu dễ khiến người bệnh nảy sinh tâm lý e ngại, bỏ thuốc giữa chừng, gây ra hậu quả nguy hiểm là vi khuẩn lao kháng thuốc. Vì vậy, việc trang bị kiến thức tổng quan về phản ứng phụ là bước đệm quan trọng giúp người bệnh đồng hành an toàn cùng phác đồ.

Đổi màu dịch tiết cơ thể và rối loạn tiêu hóa nhẹ

Tác dụng phụ rất điển hình của hoạt chất rifampicin là làm cho nước tiểu, nước bọt, mồ hôi và nước mắt chuyển sang màu đỏ cam hoặc đỏ gạch. Hiện tượng này xuất hiện do thuốc tự đào thải qua các dịch tiết tự nhiên của cơ thể. Đây là phản ứng hoàn toàn vô hại, không làm suy giảm chức năng thận và sẽ tự biến mất sau khi người bệnh ngừng uống thuốc. Người sử dụng kính áp tròng mềm cần cẩn thận vì dịch tiết màu đỏ có thể làm đổi màu kính vĩnh viễn.

Bên cạnh đó, các rối loạn tiêu hóa như đầy bụng, buồn nôn, ợ hơi hoặc chán ăn nhẹ cũng thường xảy ra trong những tuần đầu dùng thuốc. Tình trạng này phần lớn xuất phát từ việc niêm mạc dạ dày bị kích thích tạm thời. Để giảm bớt cảm giác khó chịu ở đường tiêu hóa, người bệnh có thể trao đổi với nhân viên y tế để điều chỉnh thời điểm dùng thuốc phù hợp với bữa ăn hoặc dùng thêm các biện pháp hỗ trợ bảo vệ dạ dày theo chỉ định.

Ảnh hưởng chức năng gan và dấu hiệu tổn thương gan

Độc tính đối với gan là vấn đề cần được theo dõi sát sao nhất trong suốt quá trình dùng thuốc chống lao. Ba hoạt chất chính gồm isoniazid, rifampicin và pyrazinamide đều chuyển hóa qua tế bào gan, có thể làm gia tăng nồng độ men gan trong máu. Đa số trường hợp chỉ tăng men gan nhẹ thoáng qua không triệu chứng, nhưng một số ít trường hợp có thể tiến triển thành viêm gan do thuốc nếu không được kiểm soát.

Người bệnh cần theo dõi sát các biểu hiện nghi ngờ tổn thương gan như mệt mỏi rũ rượi, chán ăn kéo dài, buồn nôn nhiều, nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc, phân bạc màu, vàng da hoặc vàng củng mạc mắt. Khi phát hiện các dấu hiệu này, bệnh nhân cần tới cơ sở y tế ngay để xét nghiệm chức năng gan. Dựa trên chỉ số men gan AST, ALT và bilirubin, bác sĩ sẽ quyết định phác đồ bảo vệ gan hoặc tạm thời điều chỉnh các thuốc gây độc.

Tê bì đầu chi và suy giảm thị lực

Isoniazid có thể cạnh tranh hoặc làm gia tăng đào thải vitamin B6 trong cơ thể, dẫn đến tình trạng viêm dây thần kinh ngoại biên. Người bệnh thường cảm thấy tê râm ran, châm chích như kiến bò, bỏng rát ở đầu ngón tay hoặc ngón chân. Nguy cơ này cao hơn ở người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người suy dinh dưỡng hoặc có bệnh đái tháo đường đi kèm. Để phòng ngừa biến chứng thần kinh ngoại biên, bác sĩ thường chỉ định dùng kèm pyridoxine tức vitamin B6 ngay từ khi bắt đầu liệu trình.

Đối với hoạt chất ethambutol, tác dụng phụ đáng chú ý là viêm dây thần kinh thị giác. Người bệnh có thể gặp tình trạng nhìn mờ, giảm độ sắc nét của thị trường, hoặc khó phân biệt màu sắc, đặc biệt là màu đỏ và xanh lá cây. Ngay khi nhận thấy mắt nhìn kém đi hoặc có rối loạn thị giác, người bệnh cần báo ngay cho bác sĩ để được kiểm tra thị lực chuyên khoa và cân nhắc ngừng ethambutol kịp thời.

Đau nhức xương khớp và phản ứng dị ứng ngoài da

Pyrazinamide có đặc tính ức chế sự bài tiết acid uric qua thận, khiến nồng độ acid uric trong máu tăng cao. Điều này có thể dẫn đến hiện tượng đau nhức, mỏi các khớp lớn và nhỏ như khớp gối, cổ chân, cổ tay. Hầu hết các cơn đau này là đau khớp cơ năng đơn thuần, không gây sưng đỏ nóng và có thể thuyên giảm khi người bệnh được hướng dẫn dùng thuốc giảm đau hỗ trợ hoặc điều chỉnh chế độ sinh hoạt.

Ngoài ra, phản ứng dị ứng da có thể gặp ở bất kỳ thuốc chống lao nào. Biểu hiện nhẹ gồm nổi mề đay, mẩn ngứa, phát ban rải rác ngoài da. Trong trường hợp nặng hiếm gặp, người bệnh có thể sốt cao, xuất hiện bọng nước hoặc trợt loét niêm mạc miệng và mắt. Khi xuất hiện các dấu hiệu dị ứng, người bệnh không nên tự ý dùng thuốc chống dị ứng tại nhà mà cần đến gặp bác sĩ để được đánh giá chính xác nguyên nhân và có hướng xử trí an toàn.

Lưu ý an toàn

Thuốc điều trị bệnh lao là nhóm thuốc kháng sinh đặc hiệu, bắt buộc phải dùng theo đơn và hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa phổi. Nội dung bài viết mang tính phổ cập thông tin y học thường thức, không thay thế việc chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc, không tự tăng giảm liều lượng và không dừng thuốc đột ngột khi chưa có chỉ định. Khi gặp bất kỳ phản ứng bất thường nào, cần đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám.

Tóm tắt

Tác dụng phụ khi dùng thuốc chống lao là trở ngại thường gặp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát tốt nếu người bệnh được theo dõi y tế chặt chẽ. Việc duy trì tâm lý an tâm, tuân thủ đúng phác đồ điều trị và chủ động trao đổi với bác sĩ khi có dấu hiệu lạ chính là chìa khóa giúp người bệnh vượt qua liệu trình an toàn và hồi phục sức khỏe toàn diện.