Suy thượng thận do thuốc: Nguyên nhân và biện pháp phòng ngừa

Suy thượng thận do thuốc là gì?

Suy thượng thận do thuốc xảy ra khi nồng độ glucocorticoid ngoại sinh từ các loại thuốc uống, tiêm, hít hoặc bôi ngoài da đưa vào cơ thể kéo dài, khiến tuyến yên giảm tiết hormone ACTH. Khi thiếu hụt tín hiệu kích thích từ tuyến yên, vỏ tuyến thượng thận rơi vào trạng thái teo dần và giảm sản xuất cortisol tự nhiên.

Tình trạng này hay gặp ở những người tự ý sử dụng các thuốc giảm đau, thuốc trị khớp, thuốc đông y không rõ nguồn gốc có pha trộn dexamethasone hoặc prednisolone, hoặc sử dụng thuốc xịt mũi hít trị hen suyễn kéo dài. Nếu dừng thuốc đột ngột, cơ thể bị thiếu hụt cortisol nghiêm trọng, có thể dẫn đến cơn suy thượng thận cấp tính đe dọa tính mạng. Vì vậy, việc nhận biết và chủ động phòng ngừa suy thượng thận do thuốc là vô cùng quan trọng đối với mọi người bệnh.

Nguyên nhân dẫn đến suy thượng thận do dùng thuốc

Nguyên nhân cốt lõi của tình trạng suy thượng thận do thuốc bắt nguồn từ việc lạm dụng hoặc dùng không đúng cách các chế phẩm chứa corticosteroid. Các thuốc này bao gồm hydrocortisone, prednisolone, methylprednisolone, dexamethasone và betamethasone. Corticosteroid thường được chỉ định trong điều trị các bệnh lý tự miễn, viêm khớp, dị ứng, hen suyễn hay bệnh ngoài da.

Ngoài các thuốc được bác sĩ kê đơn, nguy cơ lớn còn đến từ các loại thuốc gia truyền, thuốc đông y không rõ nguồn gốc, kem trộn hoặc thuốc nhỏ mũi bị lạm dụng. Khi đưa corticosteroid vào cơ thể liên tục trong vài tuần đến vài tháng, nồng độ hormone ngoại sinh cao sẽ gửi tín hiệu ức chế lên vùng dưới đồi và tuyến yên. Tuyến thượng thận vì thế không còn cần sản xuất cortisol tự nhiên, lâu dần dẫn đến teo vỏ tuyến thượng thận. Tình trạng suy thượng thận trở nên nghiêm trọng nhất khi người bệnh ngưng thuốc đột ngột.

Biểu hiện thường gặp khi bị suy thượng thận do thuốc

Triệu chứng của suy thượng thận do thuốc thường xuất hiện ẩn ầm và tiến triển chậm, dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý thông thường khác. Người bệnh thường cảm thấy mệt mỏi kéo dài, cơ thể kiệt sức, sụt cân không rõ nguyên nhân và suy giảm khả năng làm việc. Các triệu chứng thần kinh và tiêu hóa phổ biến bao gồm chán ăn, buồn nôn, nôn, đau bụng âm ỉ, chóng mặt khi thay đổi tư thế do hạ huyết áp tư thế.

Ở những người dùng corticosteroid kéo dài, cơ thể còn có thể xuất hiện các dấu hiệu của hội chứng Cushing do thuốc như mặt tròn như mặt trăng, tích tụ mỡ ở vùng cổ và lưng, da mỏng dễ bầm tím, rạn da màu đỏ tím. Nếu gặp căng thẳng lớn như nhiễm trùng, phẫu thuật hoặc dừng thuốc đột ngột, người bệnh có thể rơi vào cơn suy thượng thận cấp với biểu hiện tụt huyết áp nặng, sốt cao, rối loạn tri giác và nguy cơ tử vong nếu không cấp cứu kịp thời.

Biện pháp phòng ngừa suy thượng thận do dùng thuốc

Phòng ngừa suy thượng thận do thuốc đòi hỏi người bệnh phải tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giảm đau, thuốc trị viêm khớp hoặc các chế phẩm đông y không rõ nguồn gốc xuất xứ. Khi được bác sĩ kê đơn thuốc chứa corticosteroid, người bệnh cần dùng đúng liều lượng, đúng thời gian và không tự ý kéo dài liệu trình.

Đối với những người bắt buộc phải dùng corticosteroid điều trị bệnh mãn tính, nguyên tắc quan trọng nhất là không bao giờ được dừng thuốc đột ngột. Việc giảm liều thuốc phải được thực hiện từ từ theo lộ trình giảm liều do bác sĩ chuyên khoa nội tiết hướng dẫn để tuyến thượng thận có thời gian phục hồi chức năng tự nhiên. Đồng thời, người bệnh cần chủ động thông báo cho bác sĩ về tiền sử dùng thuốc corticosteroid trước khi thực hiện các phẫu thuật hoặc thủ thuật y khoa.

Theo dõi sức khỏe cho người có nguy cơ suy thượng thận do thuốc

Những đối tượng đã hoặc đang điều trị bằng corticosteroid thời gian dài cần được theo dõi sức khỏe định kỳ tại các cơ sở y tế. Bác sĩ nội tiết sẽ đánh giá chức năng của tuyến thượng thận thông qua các xét nghiệm máu như nồng độ cortisol buổi sáng và xét nghiệm kích thích ACTH khi cần thiết. Việc kiểm tra này giúp xác định mức độ hồi phục của tuyến thượng thận trước khi quyết định ngưng hoàn toàn corticosteroid.

Trong quá trình hạ liều hoặc sau khi ngưng thuốc, nếu gặp các tình trạng căng thẳng cấp tính như nhiễm trùng, chấn thương hoặc sốt cao, người bệnh cần liên hệ ngay với bác sĩ để điều chỉnh liều dự phòng phù hợp. Việc trang bị kiến thức và chủ động phối hợp với nhân viên y tế là chìa khóa giúp bảo vệ tuyến thượng thận và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y học phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngừng thuốc, tăng giảm liều lượng hoặc dùng các bài thuốc truyền miệng khi nghi ngờ suy thượng thận. Việc thăm khám trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa nội tiết là bắt buộc để được đánh giá chính xác chức năng tuyến thượng thận và xây dựng lộ trình giảm liều thuốc an toàn.

Tóm tắt

Suy thượng thận do thuốc là biến chứng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người bệnh sử dụng corticosteroid đúng chỉ định và không tự ý ngừng thuốc đột ngột. Thận trọng trong việc chọn lựa thuốc và luôn tham vấn ý kiến bác sĩ chuyên khoa sẽ giúp bảo vệ sức khỏe và duy trì chức năng hoạt động ổn định của tuyến thượng thận.