Suy thận cấp: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về suy thận cấp

Thận là hai cơ quan hình hạt đậu nằm ở vùng hố thắt lưng phía sau phúc mạc, đóng vai trò sống còn trong việc duy trì trạng thái cân bằng nội môi của cơ thể. Mỗi ngày, hàng triệu đơn vị lọc cầu thận tiến hành lọc hàng trăm lít máu để loại bỏ các sản phẩm cặn bã từ quá trình chuyển hóa đạm, điều chỉnh lượng nước dư thừa, cân bằng các ion điện giải thiết yếu như kali, natri, canxi, phốt pho, đồng thời bài tiết các chất toan để giữ ổn định độ pH của máu. Bên cạnh chức năng bài tiết, thận còn tham gia sản xuất các hormone quan trọng điều hòa huyết áp và kích thích tủy xương tạo hồng cầu.

Suy thận cấp biểu hiện sự sụt giảm cấp tính mức lọc cầu thận, khiến thận mất khả năng thực hiện các nhiệm vụ sinh lý bình thường trong một khoảng thời gian ngắn. Sự suy giảm này làm gia tăng nhanh nồng độ creatinin huyết thanh và nồng độ nitơ phi protein trong máu, đi kèm với sự suy giảm lượng nước tiểu bài xuất mỗi ngày ở nhiều mức độ khác nhau. Khác với suy thận mạn tính vốn là quá trình xơ hóa và tổn thương cấu trúc mô thận tiến triển âm thầm, không hồi phục qua nhiều tháng hoặc nhiều năm, suy thận cấp thường mang tính chất cấp tính và có tiềm năng phục hồi hoàn toàn cấu trúc cũng như chức năng thận nếu nhu mô thận chưa bị phá hủy không thể đảo ngược.

Tuy nhiên, ranh giới giữa sự hồi phục hoàn toàn và tổn thương vĩnh viễn trong suy thận cấp là vô cùng mong manh. Nếu tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng, ngộ độc tế bào thận hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu kéo dài mà không được giải tỏa, các tế bào ống thận sẽ bị hoại tử lan rộng, dẫn đến nguy cơ chuyển thành bệnh thận mạn tính giai đoạn cuối hoặc gây tử vong do các rối loạn chuyển hóa cấp tính.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân dẫn đến suy thận cấp rất đa dạng và thường được phân chia thành ba nhóm cơ chế giải phẫu chính bao gồm trước thận, tại thận và sau thận.

Nhóm nguyên nhân trước thận chiếm từ 50 đến 60 phần trăm các trường hợp suy thận cấp, xuất phát từ việc suy giảm đột ngột lưu lượng dòng máu đến nuôi dưỡng thận mà chưa có tổn thương thực thể tại nhu mô thận. Tình trạng này thường gặp khi cơ thể mất thể tích tuần hoàn trầm trọng do xuất huyết cấp tính, nôn ói nhiều, tiêu chảy mất nước nặng hoặc bỏng sâu diện rộng. Ngoài ra, sự suy giảm cung lượng tim trong suy tim sung huyết cấp, nhồi máu cơ tim hoặc tình trạng tụt huyết áp nghiêm trọng trong sốc nhiễm trùng, sốc phản vệ cũng làm giảm áp lực tưới máu cầu thận. Việc sử dụng các thuốc kháng viêm không steroid hoặc thuốc ức chế hệ renin-angiotensin-aldosterone ở người có huyết động không ổn định cũng có thể kích hoạt tổn thương trước thận.

Nhóm nguyên nhân tại thận là tình trạng tổn thương thực thể trực tiếp xảy ra tại các cấu trúc vi thể của thận như cầu thận, ống thận, mô kẽ hoặc mạng lưới mạch máu thận. Nguyên nhân thường gặp nhất là hoại tử ống thận cấp do thiếu máu nuôi kéo dài từ giai đoạn trước thận hoặc do tác động của độc chất. Các độc chất có thể bao gồm kháng sinh nhóm aminoglycoside, thuốc cản quang tĩnh mạch khi chụp chiếu, thuốc hóa trị ung thư hoặc myoglobin giải phóng do tiêu cơ vân và huyết sắc tố sau tai biến truyền nhầm nhóm máu. Bên cạnh đó, viêm cầu thận cấp sau nhiễm liên cầu khuẩn, viêm thận lupus, hội chứng Goodpasture và viêm ống kẽ thận dị ứng do thuốc cũng trực tiếp hủy hoại chức năng mô thận.

Nhóm nguyên nhân sau thận xảy ra khi có sự cản trở cơ học trên đường dẫn nước tiểu từ bể thận xuống niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Áp lực nước tiểu ứ đọng sẽ dội ngược lên đài bể thận, gây căng giãn và ức chế quá trình lọc máu. Các nguyên nhân phổ biến gồm có sỏi niệu quản hai bên hoặc sỏi niệu quản trên thận độc nhất, sỏi bàng quang, u bàng quang, ung thư cổ tử cung, u xơ hoặc ung thư tuyến tiền liệt chèn ép niệu đạo và rối loạn bàng quang thần kinh.

Bên cạnh các nguyên nhân trực tiếp, những đối tượng có nguy cơ cao phát triển suy thận cấp bao gồm người cao tuổi, người có tiền sử mắc bệnh thận mạn tính từ trước, người bệnh đái tháo đường, tăng huyết áp, suy gan, xơ gan, xơ vữa động mạch toàn thân hoặc những bệnh nhân đang trải qua các cuộc phẫu thuật lớn như đại phẫu tim mạch và ổ bụng.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của suy thận cấp rất phong phú và thay đổi tùy theo nguyên nhân khởi phát, mức độ tổn thương cũng như từng giai đoạn tiến triển của bệnh. Trong một số trường hợp, người bệnh hoàn toàn không có triệu chứng rõ rệt ở giai đoạn sớm và chỉ được phát hiện tình cờ qua xét nghiệm máu và nước tiểu định kỳ.

Khi tiến triển đầy đủ theo diễn tiến kinh điển, suy thận cấp thường trải qua bốn giai đoạn đặc trưng với các triệu chứng lâm sàng tương ứng. Giai đoạn khởi đầu phản ánh tác động của nguyên nhân gây bệnh như mất máu, mất nước hoặc ngộ độc. Ngay sau đó là giai đoạn thiểu niệu hoặc vô niệu, đây là thời điểm nguy hiểm nhất. Người bệnh nhận thấy lượng nước tiểu giảm rõ rệt dưới 500 mililit trong 24 giờ gọi là thiểu niệu, hoặc dưới 100 mililit trong 24 giờ gọi là vô niệu. Do nước và muối không thể bài xuất ra ngoài, bệnh nhân bắt đầu bị giữ nước dẫn đến phù mi mắt, phù hai chi dưới, sau đó lan rộng thành phù toàn thân kèm theo tràn dịch màng phổi hoặc màng ngoài tim. Huyết áp thường tăng cao. Khi nồng độ urê và độc chất tích tụ nhiều trong máu, người bệnh xuất hiện hội chứng tăng urê huyết với các triệu chứng mệt mỏi kiệt sức, buồn nôn, nôn mửa, chán ăn, hơi thở có mùi amoniac, đau đầu, ngủ gà, lơ mơ và trường hợp nặng có thể co giật hoặc hôn mê.

Giai đoạn tiểu trở lại xuất hiện khi chức năng lọc bắt đầu phục hồi. Lượng nước tiểu tăng dần mỗi ngày, có thể đạt từ 3 đến 5 lít hoặc nhiều hơn trong vòng 24 giờ. Ở giai đoạn này, nguy cơ lớn nhất là mất nước nghiêm trọng và kiệt quệ điện giải, đặc biệt là hạ kali máu và hạ natri máu khiến bệnh nhân mệt lả, chuột rút hoặc loạn nhịp tim nếu không được bù dịch kịp thời. Cuối cùng là giai đoạn hồi phục, diễn ra trong nhiều tuần đến nhiều tháng, các chỉ số sinh hóa máu dần trở về giới hạn bình thường.

Cần lưu ý phân biệt suy thận cấp thể vô niệu với suy thận cấp thể còn bảo tồn nước tiểu. Ở thể không thiểu niệu, lượng nước tiểu vẫn duy trì bình thường hoặc thậm chí tăng nhẹ nhưng độ lọc cầu thận lại sụt giảm nặng nề, khiến người bệnh chủ quan và dễ nhầm lẫn với mệt mỏi thông thường. Các dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp bao gồm khó thở tăng nhanh khi nằm đầu bằng, đau tức ngực dữ dội, tim đập chậm bất thường hoặc loạn nhịp, co giật cơ bắp và thay đổi tri giác đột ngột.

Chẩn đoán

Chẩn đoán suy thận cấp đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa phải kết hợp chặt chẽ giữa việc thăm khám lâm sàng toàn diện, đánh giá bệnh sử chi tiết và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu nhằm xác định mức độ suy giảm chức năng thận cùng nguyên nhân tiềm ẩn.

Về mặt xét nghiệm sinh hóa máu, chỉ số creatinin huyết thanh và nồng độ urê máu là hai dấu ấn nền tảng. Theo các tiêu chuẩn quốc tế hiện nay như hướng dẫn của tổ chức KDIGO, suy thận cấp được xác định khi nồng độ creatinin huyết thanh tăng nhanh từ 0,3 miligam trên decilit trở lên trong vòng 48 giờ, hoặc tăng từ 1,5 lần trở lên so với giá trị nền trong vòng 7 ngày, hoặc khi lượng nước tiểu giảm xuống dưới 0,5 mililit trên mỗi kilogam cân nặng trong một giờ kéo dài trên 6 giờ liên tục. Bên cạnh đó, xét nghiệm điện giải đồ là bắt buộc để phát hiện kịp thời tình trạng tăng kali máu đe dọa ngừng tim, rối loạn natri và toan kiềm máu thông qua khí máu động mạch.

Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu và soi cặn lắng nước tiểu đóng vai trò then chốt trong việc phân loại tổn thương. Sự hiện diện của các trụ hồng cầu thường hướng tới viêm cầu thận cấp, trong khi trụ hạt nâu đục gợi ý hoại tử ống thận cấp, và trụ bạch cầu ái toan có thể liên quan đến viêm thận kẽ do dị ứng thuốc. Bác sĩ cũng tính toán phân số bài xuất natri qua nước tiểu để giúp phân biệt giữa nguyên nhân giảm tưới máu trước thận và tổn thương thực thể tại thận.

Về chẩn đoán hình ảnh, siêu âm hệ thận – tiết niệu là kỹ thuật không xâm lấn được ưu tiên thực hiện đầu tiên. Siêu âm cho phép đánh giá kích thước hai thận; thận có kích thước bình thường hoặc to nhẹ gợi ý tổn thương cấp tính, trong khi thận teo nhỏ và mất phân biệt tủy vỏ thường chỉ điểm bệnh thận mạn tính nền tảng. Đồng thời, siêu âm nhanh chóng phát hiện tình trạng ứ nước đài bể thận do sỏi, khối u hoặc tắc nghẽn đường tiết niệu dưới. Khi các nguyên nhân thông thường đã bị loại trừ hoặc nghi ngờ bệnh lý tự miễn tổn thương cầu thận, bác sĩ có thể chỉ định sinh thiết thận để đưa ra chẩn đoán mô bệnh học chính xác.

Các biến chứng nguy hiểm thường gặp của suy thận cấp

Nếu không được chẩn đoán sớm và xử trí y tế kịp thời, suy thận cấp có thể nhanh chóng dẫn đến hàng loạt các biến chứng toàn thân đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh.

Biến chứng quá tải thể tích tuần hoàn và phù phổi cấp: Do thận mất khả năng lọc và đào thải lượng nước dư thừa ra ngoài, dịch lỏng sẽ tích tụ trong khoang gian bào và hệ tuần hoàn. Hậu quả là người bệnh bị phù toàn thân, huyết áp tăng vọt và đặc biệt là hiện tượng dịch thoát mạch tràn vào các phế nang tại phổi gây phù phổi cấp. Người bệnh sẽ rơi vào tình trạng khó thở dữ dội, thở khò khè, ho khạc bọt hồng và thiếu oxy máu trầm trọng, đòi hỏi phải được hồi sức cấp cứu ngay lập tức.

Rối loạn điện giải và thăng bằng kiềm toan nghiêm trọng: Sự suy giảm bài tiết kali qua nước tiểu khiến nồng độ kali trong máu tăng cao đột ngột. Tăng kali máu là biến chứng thầm lặng nhưng cực kỳ nguy hiểm vì nó làm rối loạn dẫn truyền điện học của cơ tim, gây ra các cơn loạn nhịp tim ác tính như rung thất và có thể dẫn đến ngừng tim đột ngột. Bên cạnh đó, tình trạng thận không thể bài xuất ion hydro và tái hấp thu bicacbonat gây ra nhiễm toan chuyển hóa nặng, làm suy giảm chức năng co bóp cơ tim, giãn mạch ngoại biên và ức chế hệ thần kinh trung ương.

Hội chứng tăng urê máu và tổn thương mạn tính: Nồng độ các sản phẩm thoái hóa protein như urê và axit uric tăng cao trong máu gây kích ứng và viêm màng ngoài tim, biểu hiện bằng triệu chứng đau ngực và tràn dịch khoang màng tim. Độc tố urê huyết còn tác động tiêu cực lên hệ thần kinh gây bệnh não urê huyết với biểu hiện run giật cơ, lú lẫn, co giật và hôn mê, đồng thời làm tăng nguy cơ xuất huyết đường tiêu hóa do rối loạn chức năng tiểu cầu. Ngoài ra, những đợt suy thận cấp nặng nề hoặc kéo dài có thể để lại sẹo xơ hóa không hồi phục trong mô thận, khiến người bệnh chuyển biến thành bệnh thận mạn tính giai đoạn cuối và phải sống phụ thuộc vào việc chạy thận nhân tạo định kỳ hoặc ghép thận.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Quản lý và điều trị suy thận cấp là một quá trình y khoa khẩn cấp, đòi hỏi người bệnh phải được nhập viện theo dõi chặt chẽ tại các khoa Thận học hoặc khoa Hồi sức tích cực. Mục tiêu cốt lõi của phác đồ điều trị là bảo vệ tính mạng người bệnh, giải quyết triệt để nguyên nhân gây bệnh, điều chỉnh thăng bằng nước điện giải và tạo điều kiện tối ưu để nhu mô thận tự phục hồi chức năng.

Biện pháp can thiệp đầu tiên luôn tập trung vào việc khắc phục nguyên nhân gốc rễ. Đối với nhóm nguyên nhân trước thận do mất nước hoặc giảm thể tích tuần hoàn, bác sĩ sẽ chỉ định truyền dịch tĩnh mạch đẳng trương hoặc truyền máu kịp thời để khôi phục áp lực tưới máu cho cầu thận, đồng thời điều chỉnh huyết áp và hỗ trợ chức năng tim mạch. Trong trường hợp suy thận cấp sau thận, việc giải phóng bế tắc đường tiết niệu là ưu tiên hàng đầu thông qua đặt ống thông bàng quang, đặt ống thông niệu quản, tán sỏi hoặc dẫn lưu đài bể thận qua da dưới hướng dẫn của chẩn đoán hình ảnh. Song song đó, nhân viên y tế sẽ rà soát và ngừng ngay lập tức toàn bộ các loại thuốc có độc tính trên thận như kháng viêm không steroid, một số nhóm kháng sinh hoặc thuốc cản quang.

Kiểm soát cân bằng dịch và điều chỉnh rối loạn điện giải là bước điều trị sống còn trong suốt quá trình nằm viện. Người bệnh được theo dõi sát sao lượng dịch đưa vào cơ thể và lượng nước tiểu bài xuất mỗi giờ. Trong giai đoạn thiểu niệu và vô niệu, việc hạn chế lượng nước nạp vào là bắt buộc để ngăn chặn biến chứng quá tải tuần hoàn và phù phổi cấp. Khi bước sang giai đoạn tiểu nhiều, bác sĩ sẽ tính toán lượng dịch và muối khoáng cần bù đắp chính xác nhằm tránh nguy cơ tụt huyết áp và kiệt quệ điện giải. Tình trạng tăng kali máu nguy hiểm được xử trí bằng các biện pháp nội khoa tích cực như dùng thuốc ổn định màng cơ tim, dịch chuyển kali vào trong tế bào và dùng các chất trao đổi ion đào thải kali qua đường ruột.

Lọc máu ngoài thận, bao gồm chạy thận nhân tạo ngắt quãng hoặc lọc máu liên tục, là biện pháp hỗ trợ cơ học tối quan trọng nhưng mang tính chất tạm thời. Lọc máu được bác sĩ chỉ định khi người bệnh xuất hiện các dấu hiệu đe dọa tính mạng mà điều trị nội khoa không đáp ứng, chẳng hạn như phù phổi cấp do ứ dịch, tăng kali máu kháng trị, nhiễm toan chuyển hóa trầm trọng hoặc hội chứng tăng urê máu gây tổn thương não và viêm màng ngoài tim. Sau khi vượt qua giai đoạn nguy kịch và tế bào ống thận tái tạo thành công, chức năng thận sẽ hồi phục dần và đa số người bệnh có thể ngừng lọc máu hoàn toàn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa suy thận cấp đóng vai trò chiến lược trong việc giảm thiểu nguy cơ tổn thương cơ quan và bảo vệ sức khỏe hệ tiết niệu lâu dài, đặc biệt là ở những người có bệnh nền mạn tính.

Biện pháp căn bản nhất là duy trì thói quen uống đủ nước mỗi ngày phù hợp với nhu cầu cơ thể và mức độ vận động thể lực. Cung cấp đủ nước giúp duy trì thể tích tuần hoàn ổn định và đảm bảo lưu lượng máu nuôi dưỡng hai thận liên tục. Trong các trường hợp bị sốt cao, tiêu chảy cấp, nôn ói nhiều hoặc làm việc ngoài trời nắng nóng kéo dài, cần nhanh chóng bù nước và dung dịch điện giải theo hướng dẫn của nhân viên y tế để ngăn ngừa tình trạng mất nước dẫn tới suy thận trước thận.

Việc sử dụng thuốc một cách an toàn và có trách nhiệm là yếu tố cốt lõi trong phòng bệnh. Người dân tuyệt đối không tự ý mua và lạm dụng các loại thuốc giảm đau, kháng viêm không steroid như ibuprofen hay naproxen trong thời gian dài mà không có chỉ định từ bác sĩ. Khi phải điều trị bằng các loại kháng sinh hoặc hóa chất có tiềm năng gây hại cho thận, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn và thông báo trước cho thầy thuốc về tiền sử bệnh thận của bản thân. Đồng thời, không nên tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng, các loại lá cây hay thuốc đông y trôi nổi không rõ thành phần và nguồn gốc xuất xứ vì nguy cơ nhiễm độc kim loại nặng phá hủy mô thận là rất lớn.

Bên cạnh đó, việc kiểm soát tốt các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, xơ vữa động mạch và suy tim sung huyết giúp ngăn chặn sự suy thoái tuần hoàn vi mạch tại thận. Những người có sỏi đường tiết niệu, bệnh lý phì đại tuyến tiền liệt hoặc các khối u vùng chậu cần được điều trị y khoa sớm nhằm giải phóng tình trạng tắc nghẽn dòng tiểu, ngăn ngừa nguy cơ ứ nước gây tổn thương thận sau thận. Khám sức khỏe định kỳ và xét nghiệm chức năng thận đều đặn là giải pháp hữu hiệu để phát hiện sớm các bất thường.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Suy thận cấp là một diễn biến bệnh lý có tính chất khẩn trương, vì vậy việc nhận biết các tín hiệu báo động để đến cơ sở y tế kịp thời mang ý nghĩa quyết định đối với cơ hội sống còn và khả năng phục hồi chức năng thận của người bệnh.

Người bệnh cần nhanh chóng đến bệnh viện có chuyên khoa Thận – Tiết niệu để được thăm khám nếu nhận thấy các biểu hiện bất thường như: lượng nước tiểu giảm sút đáng kể trong ngày, nước tiểu có màu sẫm bất thường, cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt kéo dài, hoặc cơ thể bắt đầu xuất hiện tình trạng sưng phù ở mí mắt, mắt cá chân và mu bàn chân. Tình trạng mệt mỏi kiệt sức không rõ nguyên nhân, chán ăn, buồn nôn dai dẳng sau một đợt sốt cao, tiêu chảy hoặc sau khi dùng một loại thuốc mới cũng là những dấu hiệu cần được bác sĩ kiểm tra chức năng thận ngay.

Đặc biệt, cần gọi cấp cứu hoặc đưa bệnh nhân đến ngay phòng cấp cứu gần nhất nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nguy kịch nào sau đây: mất hoàn toàn nước tiểu trong nhiều giờ liên tục, khó thở dữ dội hoặc thở dốc hụt hơi khi nằm xuống, đau tức ngực nghẹn ngào, nhịp tim đập chậm bất thường hoặc loạn nhịp đánh trống ngực, lơ mơ, mất phương hướng, co giật cơ bắp hoặc hôn mê. Trong các tình huống này, mỗi giờ trôi qua đều có thể khiến thận bị tổn thương hoại tử không thể hồi phục hoặc phát sinh biến chứng ngừng tim do rối loạn điện giải.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin được cung cấp trong bài viết này chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thể thay thế cho các kết luận chẩn đoán, tư vấn chuyên môn hay chỉ định phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa Thận – Tiết niệu. Suy thận cấp là hội chứng bệnh học phức tạp với diễn tiến nhanh và nguyên nhân rất đa dạng trên từng cá thể người bệnh.

Người bệnh và thân nhân tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán mức độ bệnh hoặc áp dụng các kinh nghiệm điều trị truyền miệng. Khi nhận thấy lượng nước tiểu sụt giảm, người bệnh không được tự ý mua và sử dụng các loại thuốc lợi tiểu tại nhà mà chưa có sự đánh giá cẩn thận từ bác sĩ, bởi hành động này có thể làm suy kiệt tuần hoàn và khiến tổn thương thận trở nên trầm trọng hơn nếu nguyên nhân là do mất nước trước thận. Tương tự, việc tự ý truyền dịch tại nhà khi thận đang mất khả năng bài tiết nước tiểu có thể trực tiếp kích hoạt biến chứng phù phổi cấp nguy hiểm tới tính mạng. Mọi thay đổi trong việc dùng thuốc, chế độ dinh dưỡng và sinh hoạt cần phải tuân thủ nghiêm ngặt theo hướng dẫn của nhân viên y tế phụ trách.

Kết luận

Suy thận cấp là một hội chứng cấp tính nguy hiểm đe dọa trực tiếp đến tính mạng do sự gián đoạn đột ngột chức năng thanh thải độc chất và điều hòa nội môi của thận. Mặc dù bệnh diễn tiến nhanh và có nguy cơ phát sinh nhiều biến chứng phức tạp, tiên lượng của suy thận cấp nhìn chung rất khả quan nếu người bệnh được phát hiện sớm và can thiệp y khoa đúng đắn vào nguyên nhân khởi phát. Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ chuyên khoa và người bệnh trong việc kiểm soát dịch, cân bằng điện giải và hỗ trợ chức năng thận tạm thời sẽ tạo điều kiện tốt nhất để các tế bào thận hồi sinh. Chủ động nhận biết các dấu hiệu sớm, từ bỏ thói quen tự ý dùng thuốc độc thận và tìm kiếm sự hỗ trợ y tế chuyên môn là chìa khóa vàng để bảo vệ toàn vẹn sức khỏe thận của bản thân.