Sự khác nhau giữa bệnh thủy đậu và sởi bạn cần nắm rõ
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Bệnh thủy đậu và bệnh sởi là hai bệnh truyền nhiễm cấp tính rất phổ biến, dễ bùng phát thành dịch và thường gặp ở cả trẻ em lẫn người lớn chưa có miễn dịch. Do cùng có biểu hiện khởi phát là sốt kết hợp với nổi mẩn đỏ ngoài da, nhiều người bệnh và phụ huynh thường nhầm lẫn giữa hai bệnh lý này, dẫn đến việc theo dõi và chăm sóc sai cách.
Việc nắm vững cách phân biệt bệnh thủy đậu và sởi dựa trên tác nhân vi sinh, quy luật xuất hiện của ban da và các triệu chứng kèm theo là vô cùng cần thiết. Điều này giúp người bệnh chủ động cách ly sớm, phòng ngừa biến chứng nguy hiểm và tiếp cận đúng cơ sở y tế khi cần thiết.
Phân biệt bệnh thủy đậu và sởi là gì?
Bệnh thủy đậu và sởi đều là các bệnh truyền nhiễm do virus gây ra, có khả năng lây lan nhanh chóng trong cộng đồng thông qua giọt bắn đường hô hấp. Mặc dù cả hai bệnh đều biểu hiện bằng tình trạng sốt và phát ban trên da, bản chất tổn thương cùng diễn tiến lâm sàng của chúng có sự khác biệt rất rõ rệt. Thủy đậu đặc trưng bởi các nốt phỏng nước chứa dịch trong chuyển dần sang đục và đóng vảy, phân bố rải rác khắp cơ thể và gây cảm giác ngứa ngáy nhiều. Trong khi đó, bệnh sởi lại điển hình bởi các dát sẩn màu đỏ mịn màng không chứa dịch, mọc tuần tự từ vùng đầu mặt cổ lan dần xuống thân mình và tay chân, đồng thời luôn đi kèm tình trạng viêm long đường hô hấp dữ dội như ho, chảy nước mũi và đỏ mắt. Việc hiểu rõ sự khác biệt giữa hai bệnh giúp giảm thiểu rủi ro biến chứng cho người bệnh.
Tác nhân gây bệnh và con đường lây truyền của thủy đậu và sởi
Bệnh thủy đậu do virus Varicella Zoster gây ra, thuộc họ Herpesviridae. Trong khi đó, bệnh sởi do virus Polinosa morbillarum thuộc họ Paramyxoviridae gây nên. Cả hai bệnh đều lây lan mạnh mẽ qua đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi phát tán các giọt bắn chứa mầm bệnh vào không khí, hoặc qua tiếp xúc dịch tiết hầu họng. Tuy nhiên, bệnh thủy đậu còn có thêm con đường lây nhiễm trực tiếp rất đặc trưng là qua chất dịch tiết ra từ các nốt phỏng nước bị vỡ trên da. Khả năng lây lan của virus sởi trong môi trường kín cực kỳ cao, có thể tồn tại lơ lửng trong không khí nhiều giờ sau khi người bệnh rời đi, khiến những người chưa có miễn dịch dễ dàng mắc bệnh.
Triệu chứng sốt và biểu hiện toàn thân trong giai đoạn khởi phát
Giai đoạn khởi phát của sởi thường dữ dội và rõ rệt hơn so với thủy đậu. Người mắc bệnh sởi thường sốt cao liên tục từ ba mươi chín đến bốn mươi độ C kèm theo tam chứng kinh điển gồm viêm kết mạc mắt làm mắt đỏ và cộm chảy nước mắt, viêm long đường hô hấp trên gây chảy nước mũi nhiều, cùng với ho khan dai dẳng. Ngược lại, giai đoạn khởi phát của bệnh thủy đậu thường nhẹ nhàng hơn, người bệnh có thể chỉ sốt nhẹ hoặc sốt vừa từ ba mươi bảy độ rưỡi đến ba mươi tám độ C, kèm cảm giác mệt mỏi, chán ăn, đau nhức cơ thể thoáng qua trong khoảng một đến hai ngày trước khi các tổn thương bắt đầu bùng phát trên da.
Đặc điểm tổn thương da và quy luật phát ban đặc trưng
Hình thái và quy luật phát ban là điểm mấu chốt để phân biệt hai bệnh lý truyền nhiễm này. Ban sởi là dạng ban sần rát màu đỏ, sờ mịn, xuất hiện tuần tự theo quy luật từ sau tai, lan ra chân tóc, mặt, cổ, rồi dần xuống ngực, lưng, bụng và cuối cùng tới các chi. Khi lặn, ban sởi cũng bay theo thứ tự trên và để lại những vết thâm loang lổ trên da gọi là dấu hiệu vằn da hổ. Trái lại, phát ban thủy đậu bắt đầu bằng các dát đỏ rồi nhanh chóng tiến triển thành mụn nước tròn chứa dịch trong veo như giọt sương, sau đó dịch đục dần rồi đóng vảy. Nốt ban thủy đậu mọc rải rác toàn thân không theo trình tự nhất định, có thể xuất hiện nhiều đợt kế tiếp nhau nên trên cùng một vùng da có thể thấy đồng thời cả nốt đỏ, mụn nước và vảy khô.
Dấu hiệu tổn thương niêm mạc miệng giúp phân biệt chính xác
Ngoài biểu hiện ngoài da, quan sát niêm mạc khoang miệng cung cấp dấu hiệu chẩn đoán phân biệt có giá trị rất cao. Ở bệnh sởi, trước khi ban mọc trên da khoảng một đến hai ngày, bác sĩ có thể phát hiện các hạt Koplik là những đốm nhỏ màu trắng ngà có viền đỏ xung quanh xuất hiện ở niêm mạc má đối diện răng hàm. Sự hiện diện của hạt Koplik được xem là dấu hiệu chỉ điểm đặc hiệu của bệnh sởi. Đối với bệnh thủy đậu, các vết loét niêm mạc cũng có thể xuất hiện trong vòm họng, lưỡi hay nướu răng nhưng chúng vốn phát triển từ các bọng nước nhỏ bị trợt vỡ, gây cảm giác đau rát khi nuốt nước bọt hay ăn uống chứ không có dạng đốm hạt đặc trưng như sởi.
Các biến chứng thường gặp cần cảnh giác ở từng bệnh lý
Cả hai bệnh truyền nhiễm đều tiềm ẩn nguy cơ biến chứng nghiêm trọng nếu không được theo dõi chu đáo. Bệnh sởi dễ dẫn tới biến chứng viêm phổi nặng, viêm tai giữa cấp, viêm loét giác mạc có thể gây mù lòa, suy dinh dưỡng sau sởi và nguy hiểm nhất là viêm não xơ hóa bán cấp. Trong khi đó, biến chứng thường gặp nhất của thủy đậu là bội nhiễm vi khuẩn tại các nốt mụn nước gây viêm mô tế bào, áp xe da hoặc để lại sẹo rỗ vĩnh viễn, nặng hơn có thể là viêm phổi thủy đậu, viêm tiểu não gây thất điều vận động, viêm màng não hoặc hội chứng Reye khi dùng sai thuốc hạ sốt ở trẻ em.
Bảng so sánh tổng quan sự khác biệt giữa bệnh thủy đậu và sởi
| Tiêu chí so sánh | Bệnh thủy đậu | Bệnh sởi |
|---|---|---|
| Tác nhân gây bệnh | Virus Varicella Zoster | Virus sởi (Paramyxoviridae) |
| Dấu hiệu viêm long kèm theo | Thường nhẹ hoặc không có viêm long rầm rộ | Kèm tam chứng viêm kết mạc mắt, sổ mũi, ho khan kéo dài |
| Dấu hiệu niêm mạc đặc hiệu | Vết trợt loét nhỏ đau rát sau khi bóng nước vỡ | Hạt Koplik màu trắng ngà viền đỏ ở niêm mạc má |
| Hình thái ban da | Mụn nước phỏng chứa dịch, mọc thành nhiều đợt | Ban dát sần dạng hạt mịn màu đỏ, không có dịch |
| Quy luật mọc và lặn của ban | Mọc rải rác toàn thân cùng lúc nhiều giai đoạn | Mọc tuần tự từ đầu mặt xuống chân, lặn để lại vết vằn thâm |
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất giáo dục thường thức sức khỏe, không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định y khoa từ bác sĩ. Tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các thuốc hạ sốt nhóm salicylate như aspirin vì có thể kích hoạt hội chứng Reye nguy hiểm. Khi phát hiện các dấu hiệu như sốt cao liên tục khó hạ, co giật, khó thở, lơ mơ hoặc nốt ban chảy mủ, người nhà cần nhanh chóng đưa người bệnh đến bệnh viện để được thăm khám kịp thời.
Tóm tắt
Bệnh thủy đậu và sởi tuy cùng gây sốt kèm phát ban nhưng do hai loại virus hoàn toàn khác nhau gây ra với tiến triển tổn thương da riêng biệt. Nhận biết sớm đặc điểm nốt ban, theo dõi sát các dấu hiệu toàn thân và đưa người bệnh đến cơ sở y tế khi có dấu hiệu bất thường là chìa khóa giúp phòng tránh biến chứng nguy hiểm. Việc chủ động tiêm chủng đầy đủ vắc xin phòng bệnh vẫn là biện pháp bảo vệ sức khỏe an toàn, bền vững nhất cho cả trẻ nhỏ lẫn người lớn.
Nguồn tham khảo
- Frontiers in Microbiology: The Association Between Documentation of Koplik Spots and Laboratory Diagnosis of Measles and Other Rash Diseases in a National Measles Surveillance Program in Japan
- JAMA: The Journal of the American Medical Association: Inhibition of Chickenpox Lesions by Measles and Measles Rash by Chickenpox
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Một người có thể mắc bệnh thủy đậu hay sởi lần thứ hai trong đời không?
Người đã từng mắc bệnh thủy đậu hoặc sởi thường có miễn dịch bảo vệ kéo dài suốt đời với bệnh đó, rất hiếm khi tái nhiễm lần thứ hai ngoại trừ trường hợp người bệnh bị suy giảm miễn dịch nghiêm trọng.
Từng bị thủy đậu rồi thì có khả năng bị lây nhiễm sởi nữa không?
Có thể, vì thủy đậu do virus Varicella Zoster còn sởi do virus Paramyxoviridae gây ra. Mắc bệnh này hoàn toàn không tạo ra kháng thể bảo vệ cơ thể khỏi bệnh kia, do đó mỗi người vẫn cần tiêm đủ cả hai loại vắc xin.
Thời gian ủ bệnh của bệnh thủy đậu và sởi khác nhau như thế nào?
Thời gian ủ bệnh của thủy đậu thường kéo dài từ mười đến hai mươi mốt ngày, trong khi sởi có thời gian ủ bệnh dao động khoảng bảy đến mười bốn ngày trước khi bắt đầu xuất hiện những triệu chứng sốt đầu tiên.
Bệnh sởi và bệnh thủy đậu bệnh nào dễ để lại sẹo rỗ trên da hơn?
Sẹo rỗ thường xảy ra ở bệnh thủy đậu khi các nốt mụn nước bị bội nhiễm vi khuẩn do cào gãi. Ngược lại, ban sởi sau khi lặn chỉ để lại các vết thâm dạng vằn da hổ rồi mờ dần, không tạo thành sẹo lõm.
Tiêm vắc xin sởi và thủy đậu trước khi chuẩn bị mang thai bao lâu là an toàn?
Phụ nữ có kế hoạch mang thai nên chủ động kiểm tra miễn dịch và hoàn thành các mũi tiêm phòng thủy đậu cũng như sởi trước khi thụ thai ít nhất ba tháng để đảm bảo an toàn tuyệt đối cho thai nhi.
