Steroid là gì: Phân loại, công dụng y học và tác dụng phụ cần biết

Steroid là gì là gì?

Về mặt sinh học và hóa học, steroid là nhóm các hợp chất hữu cơ có cấu trúc khung steroid đặc trưng gồm bốn vòng carbon liên kết. Trong cơ thể người, các tuyến nội tiết như tuyến thượng thận, tinh hoàn và buồng trứng tự tổng hợp các steroid tự nhiên như cortisol, aldosterone, testosterone và estrogen để điều hòa chuyển hóa, cân bằng điện giải và chức năng sinh sản.

Trong dược phẩm, các hợp chất steroid tổng hợp được chia thành hai nhóm chính với mục đích sử dụng hoàn toàn khác biệt. Nhóm thứ nhất là corticosteroid, chủ yếu gồm glucocorticoid có tác dụng kháng viêm mạnh mẽ, chống dị ứng và ức chế hệ miễn dịch trong các bệnh tự miễn hoặc viêm nhiễm mạn tính. Nhóm thứ hai là anabolic steroid, hay steroid đồng hóa, là các dẫn chất nhân tạo của testosterone nhằm thúc đẩy tổng hợp protein và phát triển mô cơ, chỉ được chỉ định y khoa trong một số trường hợp suy mòn hoặc thiểu năng sinh dục.

Phân biệt hai nhóm steroid phổ biến trong y tế

Trên thực tế lâm sàng, sự nhầm lẫn giữa corticosteroid và steroid đồng hóa rất phổ biến nhưng hai nhóm này có vai trò và cơ chế khác nhau. Corticosteroid là nhóm thuốc được sử dụng rộng rãi nhất trong các đơn thuốc điều trị viêm khớp, hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm da cơ địa và các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ hệ thống. Các hoạt chất thông dụng bao gồm prednisolone, methylprednisolone, dexamethasone và hydrocortisone. Thuốc hoạt động bằng cách ngăn chặn quá trình giải phóng các chất trung gian gây viêm, làm dịu nhanh cơn đau, sưng và đỏ.

Ngược lại, steroid đồng hóa hay anabolic-androgenic steroid là các hợp chất tổng hợp mô phỏng hoạt tính của hormone nam testosterone. Trong y khoa chính thống, nhóm này chỉ được cấp phép điều trị các bệnh lý đặc thù như suy tuyến sinh dục nam, dậy thì muộn hoặc tình trạng teo cơ nghiêm trọng do ung thư giai đoạn muộn. Việc lạm dụng steroid đồng hóa ngoài mục đích y tế để tăng khối cơ bắp gây ra nhiều hiểm họa khôn lường cho tim mạch, gan và tâm lý.

Các dạng bào chế và ứng dụng điều trị của corticosteroid

Corticosteroid được bào chế dưới nhiều dạng khác nhau để phù hợp với từng mức độ bệnh và vị trí tổn thương trên cơ thể. Dạng dùng tại chỗ bao gồm kem bôi da, thuốc mỡ trị chàm và vảy nến; thuốc nhỏ mắt điều trị viêm màng bồ đào; thuốc xịt mũi trị viêm mũi dị ứng; và bình hít định liều cho người mắc hen phế quản. Dạng tại chỗ có ưu điểm tác động trực tiếp vào vùng tổn thương, giảm thiểu lượng thuốc ngấm vào tuần hoàn chung và hạn chế tác dụng phụ toàn thân.

Bên cạnh đó, các dạng corticosteroid toàn thân gồm viên uống và dung dịch tiêm truyền tĩnh mạch hoặc tiêm bắp được chỉ định cho các đợt bùng phát viêm nặng, sốc phản vệ hoặc tổn thương nội tạng trong bệnh tự miễn. Bác sĩ cũng có thể thực hiện tiêm corticosteroid trực tiếp vào khớp bị thoái hóa hoặc viêm gân để giảm đau cục bộ. Mọi dạng dùng toàn thân đều đòi hỏi sự kiểm soát nghiêm ngặt về liều lượng và thời gian sử dụng.

Những tác dụng phụ thường gặp khi sử dụng steroid kéo dài

Mặc dù có hiệu quả chống viêm vượt trội, việc sử dụng corticosteroid đường toàn thân kéo dài tiềm ẩn nhiều phản ứng bất lợi trên nhiều cơ quan. Người bệnh có thể gặp tình trạng tăng giữ nước và natri gây phù nề, tăng huyết áp, tăng đường huyết và tích tụ mỡ ở vùng mặt, gáy tạo nên hội chứng Cushing do thuốc. Về lâu dài, thuốc làm suy giảm mật độ khoáng của xương dẫn đến loãng xương, tăng nguy cơ gãy xương và làm mỏng da, dễ bầm tím hoặc chậm lành vết thương.

Ngoài ra, steroid ức chế phản ứng miễn dịch tự nhiên khiến cơ thể dễ mắc các bệnh truyền nhiễm do vi khuẩn, virus hoặc nấm. Người bệnh cũng có thể trải qua những biến đổi về cảm xúc như mất ngủ, lo âu, bồn chồn hoặc trầm cảm. Khi dùng thuốc nhỏ mắt chứa steroid không kiểm soát, nguy cơ tăng nhãn áp và đục thủy tinh thể tăng cao rõ rệt. Việc đánh giá kỹ lưỡng giữa lợi ích điều trị và nguy cơ luôn là yêu cầu bắt buộc trước mỗi đợt dùng steroid.

Nguy cơ suy tuyến thượng thận khi ngừng thuốc đột ngột

Tuyến thượng thận vốn duy trì việc sản sinh hormone cortisol mỗi ngày để phục vụ các phản ứng sinh tồn của cơ thể. Khi người bệnh nạp một lượng lớn corticosteroid từ bên ngoài trong thời gian từ vài tuần trở lên, trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận sẽ bị ức chế, dẫn đến việc tuyến thượng thận giảm hoặc tạm ngừng hoàn toàn sản xuất hormone tự nhiên. Đây là phản xạ ức chế ngược sinh lý bình thường của hệ nội tiết.

Nếu đột ngột dừng thuốc mà không giảm liều từ từ, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái thiếu hụt cortisol cấp tính, gây ra hội chứng suy tuyến thượng thận cấp. Biểu hiện bao gồm mệt mỏi kiệt sức, tụt huyết áp nghiêm trọng, chóng mặt, buồn nôn, đau bụng dữ dội và có thể dẫn đến trụy tim mạch đe dọa tính mạng. Vì vậy, nguyên tắc bất biến khi điều trị bằng corticosteroid liều cao hoặc dài ngày là phải hạ liều theo bậc thang dưới sự giám sát chặt chẽ của bác sĩ.

Lưu ý an toàn

Thuốc chứa steroid tuyệt đối không được tự ý mua dùng hoặc dùng theo đơn của người khác, đặc biệt là các chế phẩm truyền miệng, thuốc nam mạo danh hoặc kem trộn không rõ nguồn gốc. Người bệnh không được tự ý tăng, giảm hoặc ngừng thuốc khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Trong quá trình điều trị, cần thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện dấu hiệu nhiễm trùng như sốt, đau họng, vết thương khó lành hoặc đau nhức xương khớp. Thông tin trong bài viết chỉ mang tính giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ y khoa cá nhân hóa.

Tóm tắt

Steroid là công cụ điều trị hữu hiệu giúp đẩy lùi phản ứng viêm và kiểm soát nhiều bệnh lý mạn tính phức tạp khi được chỉ định chuẩn xác. Để đạt được hiệu quả mong muốn và phòng ngừa biến chứng nguy hiểm, người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt hướng dẫn về liều lượng, thời gian dùng thuốc và lịch tái khám định kỳ từ bác sĩ chuyên khoa.