Sốt xuất huyết do virus Hanta: Dấu hiệu, mức độ nguy hiểm và cách xử trí

Tổng quan về sốt xuất huyết do virus hanta

Virus Hanta là một chi virus thuộc họ Bunyaviridae, sở hữu vật chất di truyền là axit ribonucleic sợi đơn. Khác với nhiều bệnh truyền nhiễm có nguồn gốc từ động vật khác, các loài động vật gặm nhấm như chuột đồng, chuột cống mang mầm bệnh virus Hanta nhưng hoàn toàn không biểu hiện triệu chứng bệnh lý và đóng vai trò là vật chủ chứa tự nhiên suốt đời. Virus được đào thải liên tục ra môi trường bên ngoài qua nước tiểu, phân và nước bọt của động vật gặm nhấm.

Khi xâm nhập vào cơ thể con người, virus Hanta có ái tính đặc biệt với các tế bào nội mô mạch máu. Sự nhân lên của virus kết hợp với phản ứng viêm miễn dịch dữ dội của cơ thể làm tăng tính thấm thành mạch trên diện rộng, dẫn tới thoát huyết tương, giảm thể tích tuần hoàn hiệu dụng và rối loạn chức năng của nhiều cơ quan đích quan trọng.

Trên phạm vi toàn cầu, bệnh do virus Hanta phân chia thành hai nhóm hội chứng lâm sàng chính tùy thuộc vào chủng virus và vùng địa lý phân bố. Thể thứ nhất là sốt xuất huyết hội chứng thận, thường ghi nhận tại các quốc gia châu Á và châu Âu, gây tổn thương vi mạch hệ tiết niệu và hoại tử ống thận cấp. Thể thứ hai là hội chứng phổi do virus Hanta, lưu hành chủ yếu tại khu vực châu Mỹ, đặc trưng bởi tình trạng phù phổi cấp không do tim và suy tim mạch diễn tiến tối cấp.

Mặc dù tỷ lệ mắc bệnh trong cộng đồng có thể không dày đặc như các bệnh lưu hành theo mùa khác, nhiễm virus Hanta luôn được các tổ chức y tế cảnh báo mức độ nguy hiểm cao vì tính chất bộc phát đột ngột, khả năng diễn tiến nặng nhanh và tỷ lệ tử vong đáng kể nếu không được hồi sức tích cực.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp gây nên bệnh là sự xâm nhập của các chủng virus thuộc chi Hantavirus vào cơ thể người. Nguồn chứa virus duy nhất được xác định trong tự nhiên là các loài gặm nhấm hoang dã và chuột sống gần khu dân cư. Đối với thể sốt xuất huyết hội chứng thận, các chủng căn nguyên phổ biến bao gồm virus Hantaan, virus Seoul, virus Puumala và virus Dobrava-Belgrade. Trong khi đó, đối với thể hội chứng phổi, căn nguyên thường gặp là virus Sin Nombre, virus Andes, virus Black Creek Canal cùng một số chủng bản địa tại châu Mỹ.

Cơ chế lây truyền chủ yếu diễn ra qua đường hô hấp. Khi chất thải của loài gặm nhấm khô lại trong môi trường, các hạt bụi li ti chứa virus sẽ hòa lẫn vào không khí dưới dạng khí dung. Con người vô tình hít phải các hạt khí dung này trong quá trình sinh hoạt, dọn dẹp kho bãi hoặc làm việc ngoài đồng ruộng sẽ bị nhiễm bệnh. Ngoài ra, virus cũng có thể lây qua đường tiếp xúc trực tiếp khi dịch tiết của chuột dính vào niêm mạc mắt, mũi, miệng hoặc qua các vết thương hở trên da. Một số trường hợp hiếm gặp hơn ghi nhận người bệnh bị chuột cắn trực tiếp làm lây truyền virus qua vết rách da.

Yếu tố nguy cơ mắc bệnh liên quan mật thiết đến môi trường sống và đặc thù nghề nghiệp có mức độ phơi nhiễm cao với động vật gặm nhấm. Những người làm việc trong ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, công nhân kho bãi, nhân viên vệ sinh môi trường, người làm việc trong các cống rãnh hoặc khu nhà hoang phế có tỷ lệ phơi nhiễm cao hơn đáng kể. Người thường xuyên tham gia các hoạt động ngoài trời như cắm trại, ngủ qua đêm trên đồng cỏ hoặc trong các lán trại tạm bợ cũng nằm trong nhóm đối tượng dễ tiếp xúc với mầm bệnh.

Bên cạnh đó, điều kiện vệ sinh môi trường kém tại nơi cư trú, thói quen tích trữ lương thực thực phẩm không có nắp đậy kín tạo điều kiện cho chuột sinh sôi và xâm nhập nhà ở. Sự xâm lấn của các hoạt động dân sinh vào môi trường tự nhiên của động vật hoang dã cũng làm gia tăng tần suất tiếp xúc giữa người và nguồn mang mầm bệnh. Khả năng đề kháng của cơ thể, tình trạng miễn dịch suy giảm hoặc các bệnh lý nền mạn tính cũng có thể làm gia tăng mức độ nghiêm trọng khi người bệnh chẳng may nhiễm phải virus Hanta.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng lâm sàng của bệnh phụ thuộc vào thể bệnh mắc phải, trong đó sốt xuất huyết hội chứng thận là thể kinh điển với diễn tiến qua 5 giai đoạn nối tiếp nhau rất đặc trưng sau thời gian ủ bệnh trung bình khoảng hai tuần.

Giai đoạn đầu tiên là giai đoạn sốt, kéo dài từ ba đến sáu ngày. Người bệnh khởi phát đột ngột với triệu chứng sốt cao liên tục từ 38 đến 40 độ C kèm theo ớn lạnh, đau đầu dữ dội, mệt mỏi toàn thân và đau nhức cơ bắp dữ dội, đặc biệt là đau vùng thắt lưng. Kèm theo đó, người bệnh thường có dấu hiệu đỏ bừng mặt, mắt đỏ, sợ ánh sáng, đau hốc mắt, quáng gà và có thể xuất hiện ban dạng chấm xuất huyết trên vòm họng, cổ hoặc trước ngực. Một số trường hợp có rối loạn tiêu hóa như biếng ăn, buồn nôn, nôn mửa hoặc tiêu chảy.

Giai đoạn thứ hai là giai đoạn hạ huyết áp và sốc, thường rơi vào khoảng ngày thứ năm của bệnh. Khi nhiệt độ cơ thể bắt đầu hạ, người bệnh lại rơi vào trạng thái nguy hiểm do thoát huyết tương nặng dẫn tới tụt huyết áp động mạch dưới 90 mmHg hoặc rơi vào sốc tuần hoàn, mạch nhanh nhỏ khó bắt, chân tay lạnh ngắt. Các biểu hiện xuất huyết trở nên rõ ràng hơn với chảy máu cam, chảy máu chân răng, vết bầm tụ máu dưới da hoặc xuất huyết nội tạng.

Giai đoạn thứ ba là giai đoạn thiểu niệu hoặc bí tiểu, xuất hiện từ ngày thứ sáu đến ngày thứ tám. Trong giai đoạn này, huyết áp có thể tăng cao trở lại, người bệnh tiếp tục mệt mỏi, khát nước, đau bụng, đau thắt lưng, buồn nôn, nấc cụt và nhiều vết bầm máu. Áp lực lọc cầu thận giảm sút nghiêm trọng dẫn tới lượng nước tiểu giảm rõ rệt, ure máu tăng cao, người bệnh đối mặt với tình trạng toan chuyển hóa, tăng kali máu nguy hiểm và nguy cơ phù phổi cấp đe dọa tính mạng.

Giai đoạn thứ tư là giai đoạn lợi tiểu, kéo dài từ ngày thứ chín đến ngày thứ mười bốn. Lượng nước tiểu tăng vọt có thể đạt từ ba đến sáu lít mỗi ngày, khiến người bệnh dễ rơi vào tình trạng mất nước nghiêm trọng, hạ huyết áp trở lại và rối loạn điện giải nặng. Cuối cùng là giai đoạn phục hồi kéo dài từ ba đến sáu tuần hoặc vài tháng, thể trạng và chức năng thận dần ổn định nhưng cơ bắp vẫn còn yếu và có thể còn đi tiểu nhiều.

Đối với thể hội chứng phổi do virus Hanta, sau giai đoạn khởi phát giống cúm kéo dài từ hai đến mười lăm ngày (trung bình khoảng bốn ngày), bệnh diễn tiến tối cấp với triệu chứng ho khan, khó thở tăng dần, thở nhanh nông, huyết áp tụt dốc, phù phổi cấp không do tim và sốc tim đe dọa trực tiếp tính mạng.

Chẩn đoán

Chẩn đoán sốt xuất huyết do virus Hanta đòi hỏi bác sĩ phải kết hợp chặt chẽ giữa khai thác yếu tố dịch tễ, đánh giá diễn tiến lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu. Khai thác bệnh sử đóng vai trò định hướng vô cùng quan trọng, đặc biệt là tiền sử tiếp xúc với loài gặm nhấm, nhìn thấy chất thải của chuột hoặc từng sinh hoạt, làm việc tại những khu vực có nguy cơ cao trong vòng một tháng trước khi phát bệnh.

Về mặt xét nghiệm xác định căn nguyên, phương pháp huyết thanh học miễn dịch hấp thụ liên kết enzyme được áp dụng phổ biến nhằm phát hiện kháng thể IgM đặc hiệu kháng virus Hanta trong huyết thanh người bệnh ngay từ giai đoạn cấp tính, hoặc ghi nhận hiệu giá kháng thể IgG tăng gấp bốn lần giữa mẫu máu giai đoạn cấp và hồi phục. Bên cạnh đó, xét nghiệm sinh học phân tử phản ứng chuỗi polymerase phiên mã ngược có giá trị chẩn đoán xác định mầm bệnh rất cao trong những ngày đầu khi virus còn hiện diện trong máu hoặc mô.

Các xét nghiệm cận lâm sàng thường quy hỗ trợ theo dõi mức độ tổn thương cơ quan bao gồm tổng phân tích tế bào máu ngoại vi thường ghi nhận giảm tiểu cầu rõ rệt, tăng hematocrit do cô đặc máu trong giai đoạn thoát huyết tương và tăng bạch cầu với sự xuất hiện của các tế bào lympho không điển hình. Xét nghiệm sinh hóa máu đánh giá sự gia tăng nồng độ ure và creatinin phản ánh suy giảm chức năng thận, men gan tăng nhẹ và rối loạn cân bằng điện giải. Phân tích nước tiểu phát hiện protein niệu nặng, hồng cầu niệu và trụ niệu.

Đối với bệnh nhân nghi ngờ thể tổn thương phổi, chụp X-quang ngực hoặc chụp cắt lớp vi tính lồng ngực là chỉ định cấp thiết để phát hiện hình ảnh thâm nhiễm phế nang mô kẽ lan tỏa và tràn dịch màng phổi hai bên, phục vụ việc phân biệt với các nguyên nhân viêm phổi nặng khác.

Biến chứng nguy hiểm của bệnh sốt xuất huyết do virus Hanta

Biến chứng của sốt xuất huyết do virus Hanta rất nặng nề và diễn tiến khác nhau tùy theo thể bệnh lâm sàng. Ở thể sốt xuất huyết hội chứng thận, nguy cơ tử vong có thể dao động từ 6 đến 15 phần trăm, thường tập trung vào giai đoạn tụt huyết áp sốc hoặc giai đoạn đa niệu do tình trạng suy giảm thể tích tuần hoàn trầm trọng, rối loạn điện giải nặng hoặc nhiễm trùng thứ phát. Suy thận cấp hoại tử ống thận có thể để lại tổn thương kéo dài nếu không được lọc máu kịp thời.

Đối với thể hội chứng phổi do virus Hanta, biến chứng diễn ra tối cấp và nguy hiểm hơn rất nhiều. Người bệnh nhanh chóng rơi vào tình trạng phù phổi cấp không do tim với dịch thoát ồ ạt vào lòng phế nang, dẫn đến suy hô hấp cấp tiến triển và sốc tim. Tỷ lệ tử vong ở thể phổi nặng có thể lên tới 50 phần trăm trong vòng vài ngày kể từ khi xuất hiện các triệu chứng hô hấp đầu tiên, ngay cả khi được hồi sức tích cực.

Phân bố địa lý và các chủng virus Hanta gây bệnh

Các chủng virus Hanta có sự phân bố địa lý và vật chủ gặm nhấm mang bệnh rất đặc thù trên khắp thế giới. Nhóm virus gây sốt xuất huyết hội chứng thận lưu hành phổ biến ở châu Á và châu Âu, bao gồm các chủng như Hantaan lưu hành ở chuột đồng sọc, virus Seoul ở chuột cống nâu, virus Puumala ở chuột đồng đuôi đỏ châu Âu, cùng các chủng Saaremaa, Amur và Dobrava-Belgrade gây bệnh cảnh từ nhẹ đến rất nặng.

Nhóm virus gây hội chứng phổi phân bố độc quyền tại châu Mỹ. Tại Bắc Mỹ, virus Sin Nombre được mang bởi chuột hươu là căn nguyên hàng đầu, cùng với các chủng Black Creek Canal, Monongahela và Bayou. Tại khu vực Nam Mỹ như Argentina, Chile, Brazil và Paraguay, các chủng nguy hiểm bao gồm virus Andes, Araraquara, Juquitiba, Bermejo và Laguna Negra. Đáng chú ý, chủng virus Andes tại Nam Mỹ là trường hợp đặc biệt duy nhất từng được ghi nhận có khả năng lây truyền hạn chế giữa người với người trong các cự ly tiếp xúc gần.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Hiện nay chưa có thuốc kháng virus đặc hiệu được phê duyệt rộng rãi để tiêu diệt virus Hanta, do đó nguyên tắc điều trị cốt lõi là hồi sức hỗ trợ tích cực, duy trì ổn định chức năng các cơ quan sống và kiểm soát chặt chẽ các rối loạn sinh lý bệnh theo từng giai đoạn tiến triển. Mọi trường hợp nghi ngờ hoặc xác định mắc bệnh cần được nhập viện theo dõi tại các khoa hồi sức tích cực hoặc khoa truyền nhiễm của các bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị y tế.

Kiểm soát huyết động và cân bằng dịch là mắt xích điều trị phức tạp nhất trong sốt xuất huyết hội chứng thận. Trong giai đoạn sốt và hạ huyết áp, liệu pháp bù dịch qua đường tĩnh mạch cần được tiến hành thận trọng dưới sự giám sát chặt chẽ áp lực tĩnh mạch trung tâm hoặc các chỉ số huyết động xâm lấn nhằm nâng huyết áp mà không làm trầm trọng thêm nguy cơ phù phổi cấp. Khi huyết áp không đáp ứng đủ với bù dịch, các thuốc vận mạch và tăng co bóp cơ tim sẽ được bác sĩ chỉ định phù hợp.

Bước sang giai đoạn thiểu niệu và suy thận cấp, việc quản lý dịch phải chuyển sang chế độ hạn chế nghiêm ngặt lượng nước đưa vào cơ thể, tương đương với lượng bài tiết cộng với lượng mất không qua cảm nhận. Bác sĩ sẽ theo dõi sát sao nồng độ kali máu, tình trạng toan kiềm và các dấu hiệu ứ trệ tuần hoàn. Khi tình trạng suy thận tiến triển nặng với tăng kali máu kháng trị, toan chuyển hóa nặng hoặc quá tải tuần hoàn đe dọa tính mạng, các phương pháp lọc máu ngắt quãng hoặc lọc máu liên tục sẽ được can thiệp kịp thời để thay thế chức năng thận tạm thời.

Đến giai đoạn đa niệu, việc bù nước và chất điện giải qua đường uống hoặc truyền tĩnh mạch phải được tính toán chính xác dựa trên lượng nước tiểu đào thải hằng ngày để tránh tụt huyết áp thứ phát và rối loạn nhịp tim do mất kali, natri. Đối với thể tổn thương phổi, thông khí nhân tạo bảo vệ phổi và các biện pháp oxy hóa qua màng ngoài cơ thể có thể được áp dụng sớm tại các trung tâm hồi sức chuyên sâu nhằm duy trì trao đổi khí và nâng cao cơ hội sống sót cho bệnh nhân.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Biện pháp phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết do virus Hanta chủ yếu tập trung vào việc ngăn chặn sự tiếp xúc giữa con người với loài gặm nhấm và môi trường sống của chúng. Kiểm soát quần thể chuột tại các khu vực dân cư, nhà kho, chuồng trại và công trình xây dựng thông qua việc đặt bẫy, sử dụng bả diệt chuột an toàn và bít kín các lỗ hổng, khe nứt quanh tường nhà là bước phòng ngừa nền tảng.

Bảo quản lương thực, thực phẩm, nguồn nước uống và thức ăn cho vật nuôi trong các thùng chứa kín có nắp đậy chắc chắn nhằm triệt tiêu nguồn thức ăn thu hút chuột. Rác thải sinh hoạt cần được thu gom hàng ngày và xử lý trong thùng rác có nắp đậy kín. Khuôn viên xung quanh nhà ở cần được dọn dẹp quang đãng, phát quang bụi rậm, không để tích tụ rơm rạ, củi mục hoặc phế liệu làm nơi trú ẩn cho loài gặm nhấm.

Khi thực hiện công tác vệ sinh tại các khu vực đóng kín lâu ngày như nhà kho, tầng hầm hoặc lán trại bỏ hoang, người dân tuyệt đối không dùng chổi quét khô hoặc máy hút bụi vì hành động này sẽ thổi bay các hạt phân chuột chứa virus vào không khí tạo thành khí dung nguy hiểm. Thay vào đó, cần mở toang cửa sổ thông gió ít nhất ba mươi phút trước khi vào, sau đó sử dụng dung dịch khử trùng như cloramin B hoặc dung dịch thuốc tẩy gia dụng pha loãng phun ướt bề mặt có phân chuột, để yên khoảng mười phút rồi dùng khăn ẩm lau sạch và tiêu hủy rác thải đúng quy định.

Người làm việc trong môi trường nguy cơ cao cần trang bị đầy đủ phương tiện bảo hộ cá nhân gồm khẩu trang đạt chuẩn lọc hạt mịn, găng tay cao su dày, kính bảo hộ và ủng. Sau khi làm việc, cần cởi bỏ bảo hộ cẩn thận và rửa tay kỹ bằng xà phòng dưới vòi nước chảy. Tại một số quốc gia có dịch lưu hành, vắc xin bất hoạt phòng virus Hanta đã được nghiên cứu và ứng dụng cho nhóm đối tượng nguy cơ cao với phác đồ cơ bản thường gồm hai mũi tiêm vào ngày 0 và ngày 14, kết hợp một mũi tiêm nhắc lại sau một năm theo chỉ định của cơ quan y tế sở tại.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Bất kỳ ai có biểu hiện sốt cao đột ngột kèm theo đau đầu dữ dội, đau mỏi cơ thắt lưng và từng có tiền sử tiếp xúc với chuột hoặc sinh hoạt trong môi trường ẩm thấp có phân chuột trong vòng một tháng đều cần đến cơ sở y tế để được thăm khám ngay lập tức. Việc tự ý theo dõi tại nhà trong hoàn cảnh này tiềm ẩn nguy cơ chậm trễ cơ hội can thiệp y tế sớm.

Người bệnh hoặc thân nhân cần gọi xe cấp cứu hoặc đến ngay khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất nếu nhận thấy bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào sau đây:

• Khó thở, thở gấp, cảm giác hụt hơi hoặc đau tức ngực dữ dội.
• Lượng nước tiểu giảm sút nghiêm trọng, tiểu rất ít hoặc không thể đi tiểu trong suốt nhiều giờ.
• Xuất hiện các nốt bầm tím lan rộng trên da, chảy máu cam không cầm, nôn ra máu hoặc đại tiện phân đen.
• Chân tay lạnh ngắt, da tái nhợt, vã mồ hôi, hoa mắt, chóng mặt hoặc huyết áp đo được tụt thấp.
• Lơ mơ, ngủ gà, lú lẫn, kích động vật vã hoặc co giật.

Khi đến cơ sở y tế, người bệnh cần chủ động thông báo chi tiết cho nhân viên y tế về các yếu tố dịch tễ liên quan đến chuột để bác sĩ định hướng xét nghiệm và áp dụng phác đồ xử trí phù hợp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin được cung cấp trong bài viết mang tính chất giáo dục sức khỏe cộng đồng và tham khảo y khoa tổng quan, tuyệt đối không thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Sốt xuất huyết do virus Hanta là bệnh cảnh diễn tiến rất phức tạp với nguy cơ suy tạng khó lường, đòi hỏi kỹ thuật hồi sức chuyên sâu tại bệnh viện.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua và sử dụng các loại thuốc giảm đau hạ sốt nhóm kháng viêm không steroid như aspirin hoặc ibuprofen khi chưa có chỉ định y khoa, vì các thuốc này làm tăng đáng kể nguy cơ xuất huyết tiêu hóa nặng và suy giảm chức năng thận cấp. Tuyệt đối không tự ý truyền dịch tại nhà hoặc tại các cơ sở y tế chưa đủ điều kiện cấp cứu, bởi việc bù dịch không được kiểm soát chính xác có thể dẫn đến quá tải thể tích và gây phù phổi cấp đe dọa tính mạng. Người bệnh không nên áp dụng các bài thuốc truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học làm chậm trễ thời gian vàng cấp cứu.

Kết luận

Sốt xuất huyết do virus Hanta là mối đe dọa sức khỏe nghiêm trọng với khả năng gây suy đa tạng và tử vong cao nếu không được nhận diện và can thiệp y tế kịp thời. Việc chủ động phòng ngừa thông qua kiểm soát động vật gặm nhấm, cải thiện điều kiện vệ sinh môi trường sống và mang đồ bảo hộ lao động là biện pháp hiệu quả nhất để ngăn chặn nguồn lây.

Nhận biết sớm các triệu chứng khởi phát và trung thực chia sẻ yếu tố dịch tễ phơi nhiễm với bác sĩ sẽ giúp người bệnh được chẩn đoán chính xác và tiếp cận hỗ trợ y tế tích cực ở giai đoạn sớm. Khi xuất hiện các dấu hiệu nghi ngờ, việc thăm khám tại các cơ sở y tế chuyên khoa là quyết định quan trọng để bảo vệ sức khỏe và tính mạng của bản thân.