Sốt hồi quy: Nguyên nhân, triệu chứng và nguyên tắc điều trị

Tổng quan về sốt hồi quy

Sốt hồi quy là thuật ngữ dùng để chỉ nhóm bệnh nhiễm trùng toàn thân do các vi khuẩn hình xoắn thuộc chi Borrelia gây nên. Điểm nhận diện lâm sàng nổi bật nhất của bệnh lý này là mô hình sốt ngắt quãng: người bệnh trải qua một đợt sốt nóng dữ dội kéo dài từ vài ngày đến một tuần, tiếp nối bởi giai đoạn hạ sốt hoàn toàn và tạm thời hồi phục sức khỏe biểu kiến, nhưng sau đó cơn sốt lại bùng phát trở lại với bệnh cảnh tương tự.

Về mặt dịch tễ học và tác nhân truyền bệnh, sốt hồi quy trong y văn được chia thành hai thể chính. Thể thứ nhất là sốt hồi quy do chấy rận truyền, gây ra bởi chủng vi khuẩn Borrelia recurrentis với vật chủ trung gian duy nhất là chấy thân người (Pediculus humanus corporis). Thể bệnh này thường bùng phát thành dịch tại những khu vực có điều kiện sống chật chội, thiếu thốn nguồn nước sinh hoạt, điều kiện vệ sinh cá nhân kém hoặc trong các tình huống khủng hoảng nhân đạo, trại tị nạn. Thể thứ hai là sốt hồi quy do ve mềm truyền, do nhiều loài Borrelia khác nhau như Borrelia duttonii hay Borrelia hermsii gây ra, thường mang tính chất lưu hành địa phương và liên quan mật thiết đến môi trường sống hoang dã, các hang động hoặc khu vực chăn nuôi gia súc có sự cư trú của ve thuộc giống Ornithodoros.

Cơ chế bệnh sinh cốt lõi tạo nên tính chất hồi quy kỳ lạ này nằm ở hiện tượng tái sắp xếp gen điều hòa kháng nguyên bề mặt ngẫu nhiên của vi khuẩn. Khi cơ thể người bệnh sản xuất đủ lượng kháng thể đặc hiệu để tiêu diệt phần lớn xoắn khuẩn trong đợt sốt đầu tiên, một số ít vi khuẩn đã kịp thời biến đổi cấu trúc phân tử bề mặt, thoát khỏi sự tầm soát của hệ miễn dịch. Lực lượng vi khuẩn đột biến này tiếp tục nhân lên âm thầm trong giai đoạn không sốt, đến khi đạt số lượng đủ lớn trong máu sẽ kích hoạt đợt sốt tiếp theo.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bệnh sốt hồi quy là sự xâm nhập và phát triển của các loài xoắn khuẩn Gram âm thuộc chi Borrelia trong tuần hoàn máu. Đối với thể sốt do chấy rận, tác nhân duy nhất được xác định là Borrelia recurrentis, một vi sinh vật mỏng manh có chiều dài khoảng từ mười đến ba mươi micromet với cấu trúc lượn sóng đặc trưng. Xoắn khuẩn này không tiết ra ngoại độc tố kinh điển, nhưng bề mặt tế bào của chúng rất giàu các phức hợp lipoprotein có khả năng kích hoạt thụ thể miễn dịch bẩm sinh, thúc đẩy cơ thể giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm như interleukin và yếu tố hoại tử u, dẫn đến phản ứng sốt cao và tổn thương thành mạch.

Phương thức lây truyền của sốt hồi quy có những nét rất đặc thù giữa các thể bệnh. Riêng với thể do chấy rận, vi khuẩn cư trú trong khoang cơ thể và dịch bạch huyết của rận chứ không hiện diện ở tuyến nước bọt. Do đó, vết đốt đơn thuần của rận không trực tiếp làm lây bệnh. Sự lây truyền chỉ xảy ra khi người bệnh vô tình nghiền nát con rận trong lúc gãi ngứa, làm phóng thích dịch bạch huyết chứa đầy xoắn khuẩn lên bề mặt da; từ đó, vi khuẩn sẽ chui qua các vết trầy xước li ti hoặc thấm qua niêm mạc để xâm nhập vào mao mạch. Ngược lại, đối với thể sốt hồi quy do ve mềm, vi khuẩn Borrelia lại tập trung nhiều tại tuyến nước bọt và dịch tiết đốt của ve, cho phép mầm bệnh truyền trực tiếp và nhanh chóng vào cơ thể người chỉ sau một vết cắn ngắn trong đêm mà người bệnh thường không hề hay biết.

Về các yếu tố nguy cơ, khả năng mắc bệnh phụ thuộc chặt chẽ vào điều kiện môi trường sống và mức độ tiếp xúc với véc-tơ mang mầm bệnh. Những nhóm đối tượng có nguy cơ cao nhất đối với thể sốt do chấy rận bao gồm người vô gia cư, cư dân sinh sống tại các khu dân cư ổ chuột quá tải, tù nhân trong các trại giam kém thông khí, hoặc người dân ở vùng chiến sự, thiên tai phải chịu cảnh thiếu hụt nước sạch và phương tiện giặt giũ quần áo. Đối với thể sốt do ve mềm, các đối tượng có nguy cơ cao là người đi thám hiểm rừng rậm, du khách ngủ qua đêm tại các căn nhà gỗ mộc mạc chưa qua xử lý côn trùng, nhân viên kiểm lâm, hoặc những người thường xuyên tiếp xúc với các hang đá và chuồng trại gia súc ở vùng lưu hành dịch.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Thời gian ủ bệnh của sốt hồi quy thường dao động từ năm đến mười ngày, trung bình khoảng một tuần sau khi người bệnh tiếp xúc với véc-tơ truyền nhiễm. Bệnh cảnh khởi phát một cách đột ngột và rầm rộ mà không có dấu hiệu báo trước rõ ràng. Triệu chứng nổi bật nhất là cơn sốt cao vọt lên ba mươi chín đến bốn mươi độ C đi kèm cảm giác rét run dữ dội đến mức run rẩy toàn thân.

Trong đợt sốt nguyên phát kéo dài khoảng ba đến bảy ngày, người bệnh thường phải chịu đựng những triệu chứng toàn thân nặng nề. Đau đầu dữ dội vùng trán và sau hốc mắt là than phiền rất phổ biến, kết hợp với tình trạng đau nhức cơ bắp nghiêm trọng, đặc biệt là vùng cơ bắp chân và thắt lưng, cùng với đau nhức các khớp lớn. Khám lâm sàng trong giai đoạn này thường phát hiện nhịp tim nhanh không tương xứng, sung huyết kết mạc mắt và niêm mạc hầu họng, buồn nôn, nôn mửa liên tục và mệt lả. Một tỷ lệ đáng kể bệnh nhân biểu hiện gan to, lách to mềm và đau khi ấn. Một số trường hợp xuất hiện các ban dạng chấm xuất huyết trên da hoặc chảy máu cam nhẹ do tổn thương mao mạch.

Đặc điểm kịch tính nhất của sốt hồi quy diễn ra ở cuối cơn sốt, được gọi là giai đoạn khủng hoảng. Cơn sốt có thể vọt lên đỉnh điểm kèm theo cơn rét run dữ dội, sau đó thân nhiệt tụt dốc nhanh chóng đi kèm vã mồ hôi đầm đìa. Giai đoạn này rất nguy hiểm vì người bệnh có nguy cơ bị giãn mạch đột ngột, tụt huyết áp và kiệt sức tuần hoàn. Sau cơn khủng hoảng, người bệnh bước vào giai đoạn không sốt kéo dài từ năm đến mười ngày, cảm thấy sức khỏe bình phục tạm thời nhưng thể trạng vẫn còn suy nhược.

Nếu không được điều trị bằng kháng sinh thích hợp, bệnh sẽ bước vào chu kỳ tái phát. Ở thể do chấy rận, thông thường chỉ xuất hiện từ một đến hai đợt sốt tái diễn với cường độ và thời gian ngắn hơn đợt đầu. Trong khi đó, ở thể do ve mềm, bệnh nhân có thể trải qua từ ba đến mười đợt sốt tái phát liên tiếp, gây suy mòn thể lực nặng nề và làm gia tăng nguy cơ tổn thương các cơ quan đích.

Chẩn đoán

Chẩn đoán sốt hồi quy đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa việc khai thác yếu tố dịch tễ, nhận định hình thái sốt lâm sàng và thực hiện các xét nghiệm vi sinh đặc hiệu. Bác sĩ sẽ đặc biệt lưu ý đến tiền sử người bệnh từng lưu trú tại vùng lưu hành bệnh, hoàn cảnh sống đông đúc, tình trạng vệ sinh cá nhân, sự xuất hiện của chấy rận trên quần áo hoặc vết cắn của ve sau các chuyến đi rừng, cắm trại.

Tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán xác định sốt hồi quy tại hầu hết các cơ sở y tế là quan sát trực tiếp xoắn khuẩn trong máu ngoại vi. Phương pháp này có độ nhạy cao nhất khi mẫu máu được lấy đúng vào thời điểm bệnh nhân đang lên cơn sốt cao, lúc mật độ vi khuẩn trong tuần hoàn đạt đỉnh. Kỹ thuật viên xét nghiệm sẽ nhuộm tiêu bản giọt dày và giọt mỏng bằng thuốc nhuộm Giemsa hoặc Wright để tìm kiếm các sợi xoắn khuẩn Borrelia nằm xen kẽ giữa các tế bào hồng cầu dưới kính hiển vi quang học. Kính hiển vi nền đen hoặc kính hiển vi tương phản pha cũng có thể được sử dụng trên mẫu máu tươi để quan sát chuyển động xoay tròn và uốn lượn đặc trưng của vi khuẩn.

Bên cạnh soi trực tiếp, xét nghiệm sinh học phân tử khuếch đại chuỗi polymerase có thể được chỉ định nhằm phát hiện đoạn gen đặc hiệu của Borrelia, rất hữu ích trong giai đoạn mật độ vi khuẩn thấp hoặc để định danh chính xác loài xoắn khuẩn. Ngược lại, các xét nghiệm huyết thanh học tìm kháng thể thường ít có giá trị chẩn đoán sớm và không đáng tin cậy, bởi hiện tượng biến đổi kháng nguyên liên tục của Borrelia làm giảm độ nhạy, đồng thời dễ cho kết quả dương tính giả chéo với bệnh giang mai hoặc bệnh Lyme. Ngoài ra, các xét nghiệm hỗ trợ như công thức máu thường ghi nhận tình trạng giảm tiểu cầu nhẹ đến trung bình, tăng bạch cầu và tăng tốc độ máu lắng, kèm theo tăng men gan trong trường hợp có tổn thương gan phối hợp.

Các biến chứng nguy hiểm của bệnh sốt hồi quy

Nếu không được phát hiện sớm và can thiệp điều trị kháng sinh phù hợp, sốt hồi quy có thể tiến triển nặng và gây tổn thương đa cơ quan, đặc biệt trong các vụ dịch do chấy rận với tỷ lệ biến chứng cao. Hệ tim mạch là một trong những cơ quan đích dễ bị ảnh hưởng nhất; xoắn khuẩn Borrelia có thể xâm lấn mô cơ tim gây viêm cơ tim cấp, dẫn đến rối loạn nhịp tim, suy tim cấp hoặc trụy mạch tuần hoàn đột ngột trong cơn sốt đỉnh điểm.

Tại hệ thần kinh trung ương, bệnh nhân có thể gặp phải tình trạng viêm màng não, viêm não hoặc viêm các dây thần kinh sọ não. Biểu hiện thường thấy là đau đầu dữ dội, cứng gáy, lú lẫn, co giật và trong những trường hợp nặng có thể dẫn đến hôn mê sâu hoặc để lại di chứng thần kinh kéo dài. Tổn thương mắt như viêm mống mắt thể mi, viêm màng bồ đào hoặc viêm dây thần kinh thị giác cũng đã được ghi nhận trong y văn.

Bên cạnh đó, sốt hồi quy còn gây tổn thương tế bào gan và thận dẫn đến vàng da ứ mật, gan to đau, suy giảm chức năng gan cấp và suy thận cấp do hoại tử ống thận hoặc viêm thận kẽ. Rối loạn đông máu và giảm tiểu cầu nặng có thể khởi phát hội chứng xuất huyết lan tỏa, biểu hiện qua chảy máu cam ồ ạt, xuất huyết tiêu hóa hoặc xuất huyết dưới màng nhện. Ngoài ra, ở phụ nữ mang thai, sự nhiễm trùng xoắn khuẩn có thể gây sảy thai tự nhiên, sinh non hoặc tử vong thai nhi trong tử cung nếu không được cấp cứu kịp thời.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu trọng tâm trong quản lý y khoa đối với bệnh sốt hồi quy là tiêu diệt triệt để xoắn khuẩn Borrelia, rút ngắn thời gian chịu đựng đợt sốt cấp tính, ngăn ngừa các chu kỳ tái phát và kiểm soát chặt chẽ các biến chứng nguy kịch có thể đe dọa tính mạng. Bệnh nhân nghi ngờ hoặc xác định mắc sốt hồi quy cần được theo dõi sát sao tại các cơ sở y tế chuyên khoa truyền nhiễm.

Về liệu pháp đặc hiệu, vi khuẩn Borrelia rất nhạy cảm với các nhóm kháng sinh thông thường. Nhóm tetracycline, điển hình như doxycycline, thường được các bác sĩ lựa chọn ưu tiên cho người trưởng thành và trẻ lớn nhờ khả năng thanh thải mầm bệnh nhanh chóng. Tuy nhiên, việc lựa chọn loại thuốc kháng sinh luôn phải do bác sĩ trực tiếp quyết định dựa trên thể trạng từng cá nhân. Đối với phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ dưới tám hoặc chín tuổi, nhóm tetracycline có chống chỉ định do nguy cơ ảnh hưởng đến sự phát triển của xương và làm biến đổi men răng; khi đó, các bác sĩ sẽ cân nhắc thay thế bằng các nhóm thuốc an toàn hơn như kháng sinh nhóm penicillin, macrolide hoặc chloramphenicol tùy theo hướng dẫn chuyên môn và tình trạng lâm sàng cụ thể.

Một thách thức sống còn trong điều trị sốt hồi quy mà các bác sĩ luôn chuẩn bị đối phó là phản ứng Jarisch-Herxheimer. Đây là phản ứng miễn dịch cấp tính xuất hiện trong vòng vài giờ sau liều kháng sinh đầu tiên, gây ra bởi sự ly giải ồ ạt của xoắn khuẩn làm phóng thích lượng lớn nội độc tố và lipoprotein vào tuần hoàn. Người bệnh có thể đột ngột lên cơn rét run nghiêm trọng, nhiệt độ cơ thể tăng vọt, tiếp theo là hạ huyết áp sâu, vã mồ hôi và trụy mạch. Do đó, việc dùng liều kháng sinh ban đầu bắt buộc phải được giám sát chặt chẽ tại bệnh viện với đầy đủ phương tiện hồi sức cấp cứu, bao gồm bù dịch tĩnh mạch, sử dụng thuốc vận mạch nếu cần và theo dõi sát các dấu hiệu sinh tồn.

Song song với kháng sinh, các biện pháp điều trị hỗ trợ toàn diện giữ vai trò rất lớn trong việc phục hồi sức khỏe. Bệnh nhân cần được nghỉ ngơi tuyệt đối tại giường, cung cấp đủ nước và điện giải qua đường uống hoặc đường truyền tĩnh mạch, sử dụng thuốc hạ sốt phù hợp để giảm bớt khó chịu, và duy trì chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, dễ tiêu hóa. Bác sĩ cũng sẽ theo dõi chức năng đông máu, chức năng gan, thận và điện tâm đồ để can thiệp kịp thời nếu có tổn thương tạng đi kèm.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Hiện nay y học vẫn chưa có vắc-xin phòng ngừa đặc hiệu cho bệnh sốt hồi quy. Do đó, chiến lược dự phòng cốt lõi và hiệu quả nhất là cắt đứt mắt xích truyền bệnh bằng cách kiểm soát véc-tơ trung gian và bảo vệ cơ thể khỏi sự tấn công của côn trùng tiết túc.

Để phòng chống thể sốt hồi quy do chấy rận, vệ sinh cá nhân và vệ sinh môi trường sống là yếu tố quyết định hàng đầu. Mọi người cần duy trì thói quen tắm rửa thường xuyên với xà phòng và thay giặt quần áo định kỳ. Khi phát hiện chấy rận trên cơ thể hoặc quần áo, cần giặt sạch toàn bộ trang phục, khăn trải giường và chăn màn bằng nước nóng trên sáu mươi độ C, hoặc sấy khô ở nhiệt độ cao và là ủi kỹ các nếp gấp vải để tiêu diệt triệt để cả rận trưởng thành và trứng của chúng. Tránh dùng chung quần áo, mũ nón hoặc đồ dùng cá nhân với người đang nhiễm chấy rận. Trong các tình huống dịch tễ đặc thù như trại tị nạn hay khu dân cư đông đúc, cơ quan y tế dự phòng có thể tiến hành phun hóa chất diệt côn trùng thích hợp lên quần áo và đồ dùng để dập tắt nguy cơ bùng phát.

Đối với thể sốt hồi quy do ve mềm, các biện pháp ngăn ngừa tập trung vào việc giảm thiểu tiếp xúc với véc-tơ hoang dã. Khi đi vào rừng, làm việc trong môi trường rậm rạp hoặc thám hiểm hang động, người dân nên mặc quần áo dài tay sáng màu, ống quần nhét vào trong tất và sử dụng thuốc chống côn trùng có chứa hoạt chất DEET trên vùng da hở và trang phục. Hạn chế ngủ trực tiếp trên nền đất hoặc nghỉ qua đêm tại các căn nhà gỗ, lều bạt cũ kỹ có nhiều khe nứt nơi ve mềm và động vật gặm nhấm thường ẩn nấp. Đồng thời, cần chủ động kiểm soát chuột bọ xung quanh khu vực dân cư và chăm sóc vật nuôi sạch sẽ để ngăn chặn ve bọ xâm nhập vào không gian sống.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Người bệnh cần chủ động đến ngay các cơ sở y tế hoặc bệnh viện có chuyên khoa truyền nhiễm khi xuất hiện tình trạng sốt cao đột ngột đi kèm rét run dữ dội, đặc biệt nếu cơn sốt có xu hướng tự giảm bớt sau vài ngày rồi tái diễn trở lại thành chu kỳ. Yếu tố lịch sử di chuyển đến vùng lưu hành bệnh hoặc dấu hiệu phát hiện chấy rận, ve cắn là chỉ điểm quan trọng cần được thông báo ngay cho nhân viên y tế để định hướng thăm khám đúng trọng tâm.

Ngoài ra, việc đưa bệnh nhân đi cấp cứu ngay lập tức là bắt buộc nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm nào sau đây:

• Người bệnh rơi vào trạng thái lú lẫn, li bì, kích động hoặc mê sảng;
• Xuất hiện cơn co giật, đau đầu dữ dội không thuyên giảm kèm theo cứng gáy;
• Khó thở, thở gấp, đau tức ngực hoặc cảm giác đánh trống ngực đập dồn dập;
• Da niêm mạc nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh, tụt huyết áp hoặc có dấu hiệu ngất xỉu;
• Vàng da hoặc vàng mắt rõ rệt, tiểu rất ít hoặc nước tiểu sẫm màu như nước trà đặc;
• Xuất hiện các mảng bầm tím rộng dưới da, chảy máu chân răng không cầm, nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.

Những biểu hiện trên cảnh báo nguy cơ biến chứng suy đa cơ quan, viêm cơ tim, xuất huyết tiêu hóa hoặc sốc tụt huyết áp, đòi hỏi phải được hồi sức tích cực và điều trị nội trú khẩn cấp.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức sức khỏe cộng đồng và không thể thay thế cho quá trình chẩn đoán chuyên sâu hay phác đồ chỉ định bởi bác sĩ chuyên khoa. Sốt hồi quy là một bệnh nhiễm trùng phức tạp, có nhiều triệu chứng dễ nhầm lẫn với bệnh sốt rét, sốt xuất huyết, thương hàn hay nhiễm trùng huyết do các tác nhân khác.

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc kháng sinh hoặc các loại thuốc hạ sốt giảm đau liều cao để tự điều trị tại nhà khi chưa có kết luận y khoa rõ ràng. Việc dùng kháng sinh sai chỉ định hoặc không đúng liều lượng không chỉ khiến vi khuẩn kháng thuốc mà còn có thể kích hoạt phản ứng Jarisch-Herxheimer đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu không có sự giám sát và phương tiện cấp cứu y tế.

Khi nghi ngờ bị chấy rận hoặc ve cắn kèm theo sốt, người bệnh cần tránh gãi mạnh làm trầy xước da sâu hơn, không tự ý đắp các loại lá cây, thuốc nam không rõ nguồn gốc lên vết thương. Phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ và người có bệnh lý tim mạch, suy giảm miễn dịch cần được nhập viện theo dõi nghiêm ngặt ngay khi có biểu hiện sốt ban đầu.

Kết luận

Sốt hồi quy là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với đặc trưng sốt lặp lại theo chu kỳ do xoắn khuẩn Borrelia gây ra thông qua véc-tơ chấy rận hoặc ve mềm. Mặc dù bệnh cảnh có thể diễn tiến nặng nề với nhiều biến chứng tại tim, gan, thần kinh và phản ứng miễn dịch nguy hiểm khi bắt đầu điều trị, sốt hồi quy hoàn toàn có thể được kiểm soát và điều trị khỏi thuận lợi nếu được phát hiện sớm và can thiệp y khoa đúng cách.

Việc duy trì lối sống vệ sinh cá nhân, giặt là trang phục sạch sẽ và thực hiện các biện pháp bảo vệ bản thân trước côn trùng tiết túc là chìa khóa then chốt để phòng ngừa lây nhiễm. Khi có dấu hiệu sốt bất thường kéo dài hoặc nghi ngờ tiếp xúc nguồn lây, người bệnh cần chủ động đến gặp bác sĩ để được chẩn đoán chính xác và tiếp cận phác đồ điều trị an toàn, kịp thời.