Sốt đau họng ở người lớn và trẻ em: Nguyên nhân và cách xử trí

Sốt đau họng là gì?

Sốt đau họng là hiện tượng viêm nhiễm cấp tính xảy ra tại vùng hầu họng và hạnh nhân họng (amidan), khiến niêm mạc họng bị đỏ, sưng nề và kích thích các thụ thể đau. Đồng thời, hệ miễn dịch tiết ra các chất trung gian hóa học tác động lên trung tâm điều nhiệt ở vùng dưới đồi, dẫn đến tình trạng sốt.

Nguyên nhân phổ biến nhất của sốt đau họng là nhiễm vi rút, chiếm khoảng 70 đến 80 phần trăm các trường hợp, bao gồm vi rút cảm lạnh, vi rút cúm, màng hầu họng rộp hoặc vi rút gây bệnh nụ hôn. Phần còn lại do nhiễm vi khuẩn, trong đó phổ biến nhất là liên cầu khuẩn nhóm A (Streptococcus pyogenes). Ngoài ra, các yếu tố môi trường như thời tiết thay đổi đột ngột, khói bụi, dị ứng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng có thể tạo điều kiện thuận lợi cho mầm bệnh phát triển. Việc xác định đúng căn nguyên đóng vai trò quyết định trong hướng theo dõi và chăm sóc sức khỏe.

Các nguyên nhân thường gặp gây sốt đau họng

Sốt đau họng xuất phát từ nhiều căn nguyên khác nhau, trong đó viêm họng cấp và viêm amidan cấp là hai tình trạng lâm sàng hay gặp nhất. Khi vi rút xâm nhập, niêm mạc họng bị tổn thương nhẹ, người bệnh thường có biểu hiện đau họng đi kèm ho, chảy nước mũi, nghẹt mũi, khàn tiếng hoặc đau mỏi cơ toàn thân. Sốt do vi rút thường ở mức nhẹ đến trung bình và tự thuyên giảm sau khoảng vài ngày khi hệ miễn dịch tạo đủ kháng thể.

Trường hợp sốt đau họng do vi khuẩn liên cầu thường có diễn biến đột ngột hơn. Người bệnh có thể sốt cao trên 38,5 độ C, đau họng dữ dội khiến việc nuốt nước bọt hay thức ăn trở nên khó khăn. Khi quan sát vùng hầu họng, bác sĩ có thể thấy amidan sưng to, xuất hiện mảng mủ trắng hoặc đốm xuất huyết nhỏ trên vòm họng, kèm theo sưng đau hạch cổ. Nhận biết chính xác nguyên nhân giúp tránh việc tự ý dùng thuốc kháng sinh không cần thiết đối với các trường hợp nhiễm trùng do vi rút.

Điểm khác biệt giữa sốt đau họng ở người lớn và trẻ em

Biểu hiện sốt đau họng ở trẻ em và người lớn có những điểm đặc thù do sự khác biệt về cấu trúc giải phẫu và hệ miễn dịch. Ở trẻ em, đặc biệt là trẻ dưới 5 tuổi, đường thở còn nhỏ và hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Trẻ bị sốt đau họng thường không thể mô tả rõ cảm giác đau mà thể hiện qua biểu hiện quấy khóc, bỏ ăn, chán sữa, chảy nước dãi liên tục do đau khi nuốt. Ngoài ra, trẻ dễ gặp phản ứng sốt cao đột ngột, dẫn đến nguy cơ co giật do sốt hoặc mất nước nhanh chóng.

Ở người lớn, hệ miễn dịch đã trưởng thành nên các triệu chứng thường khu trú rõ rệt tại vùng hầu họng. Người lớn có thể tự cảm nhận được mức độ đau rát, vướng nghẹn và theo dõi được các thay đổi của cơ thể. Tuy nhiên, người lớn thường có tâm lý chủ quan, tiếp tục làm việc căng thẳng hoặc tiếp xúc với khói thuốc lá, rượu bia, khiến tình trạng viêm họng kéo dài và dễ chuyển sang dạng mãn tính hoặc biến chứng viêm xoang, viêm phế quản.

Phương pháp chẩn đoán và hướng theo dõi y khoa

Khi đến cơ sở y tế, bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng sẽ thực hiện thăm khám lâm sàng bằng cách quan sát trực tiếp vùng hầu họng, lưỡi gà và amidan, đồng thời sờ nắn vùng cổ để phát hiện hạch sưng đau. Việc khám lâm sàng giúp đánh giá mức độ xung huyết, sự có mặt của chất nhầy hoặc mảng mủ trên niêm mạc.

Để xác định chính xác tác nhân gây bệnh là vi khuẩn hay vi rút, bác sĩ có thể chỉ định thực hiện xét nghiệm quẹt họng lấy mẫu dịch hầu họng. Mẫu dịch này được dùng để làm xét nghiệm test nhanh liên cầu khuẩn hoặc nuôi cấy vi khuẩn định danh. Trong một số trường hợp sốt kéo dài hoặc nghi ngờ có nhiễm trùng toàn thân, xét nghiệm công thức máu cũng có thể được thực hiện để đánh giá số lượng bạch cầu và chỉ số viêm C reactive protein (CRP). Việc chẩn đoán đúng nguyên nhân là nền tảng quan trọng để đưa ra phác đồ chăm sóc phù hợp.

Chăm sóc và hỗ trợ phục hồi sức khỏe tại nhà

Đối với các trường hợp sốt đau họng nhẹ do vi rút, biện pháp chăm sóc tập trung vào việc giảm nhẹ triệu chứng và nâng đỡ thể trạng. Người bệnh cần dành nhiều thời gian nghỉ ngơi trong phòng thoáng mát, tránh gió lùa. Việc bù nước và điện giải đóng vai trò thiết yếu, người bệnh nên uống nhiều nước ấm, nước trái cây hoặc dung dịch oresol theo đúng hướng dẫn để giữ ẩm niêm mạc họng và hạ nhiệt cơ thể.

Súc miệng thường xuyên bằng nước muối sinh lý 0,9% giúp làm sạch vi khuẩn, dịu cảm giác đau rát và hỗ trợ giảm sưng niêm mạc. Chế độ ăn uống nên ưu tiên các món ăn mềm, lỏng, dễ nuốt như cháo, súp, dinh dưỡng đầy đủ vitamin C và khoáng chất. Nếu cần dùng các thuốc hạ sốt, giảm đau thông thường như paracetamol, người bệnh hoặc phụ huynh cần tham khảo ý kiến của bác sĩ hoặc dược sĩ để được tư vấn đúng liều lượng an toàn theo cân nặng và độ tuổi.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng thuốc kháng sinh khi chưa có kết quả khám và đơn thuốc từ bác sĩ, vì kháng sinh không có tác dụng đối với các trường hợp sốt đau họng do vi rút và việc dùng sai cách có thể dẫn đến hiện tượng đề kháng kháng sinh nguy hiểm. Việc theo dõi sát các diễn biến bất thường của cơ thể là rất quan trọng.

Tóm tắt

Sốt đau họng là tình trạng phổ biến xuất phát từ nhiều nguyên nhân khác nhau ở cả người lớn và trẻ em. Nhận biết sớm đặc điểm triệu chứng, áp dụng chế độ chăm sóc dinh dưỡng, bù nước hợp lý và súc miệng nước muối sẽ giúp cơ thể nhanh chóng phục hồi. Khi triệu chứng sốt cao không hạ hoặc đau họng kéo dài, người bệnh cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám và xử trí kịp thời.