Sởi và thủy đậu có phải là hai bệnh khác nhau không?

Sởi và thủy đậu là gì?

Sởi và thủy đậu đều là các bệnh truyền nhiễm cấp tính phổ biến, lây lan nhanh trong cộng đồng và thường bùng phát thành dịch vào thời điểm chuyển mùa đông xuân. Cả hai bệnh đều xảy ra ở nhiều lứa tuổi, đặc biệt là trẻ nhỏ và những người chưa có kháng thể bảo vệ, gây ra tình trạng sốt kết hợp với tổn thương phát ban ngoài da.

Mặc dù có một số biểu hiện bề ngoài tương tự khiến người bệnh dễ nhầm lẫn, sởi và thủy đậu thực chất do hai loại virus thuộc hai họ hoàn toàn khác nhau gây nên. Bệnh sởi do virus sởi tấn công chủ yếu vào hệ hô hấp và hệ miễn dịch, trong khi thủy đậu do virus Varicella-Zoster gây tổn thương mụn nước đặc trưng trên da và niêm mạc. Do bản chất vi sinh học khác biệt, miễn dịch tạo ra từ bệnh này không thể bảo vệ cơ thể khỏi bệnh kia, đòi hỏi phương pháp nhận biết và chiến lược tiêm chủng phòng ngừa riêng biệt.

Khác biệt về tác nhân virus gây bệnh

Điểm khác biệt cơ bản nhất giữa hai bệnh nằm ở tác nhân vi sinh vật gây bệnh. Bệnh sởi do virus sởi, thuộc họ Paramyxoviridae, gây ra với khả năng lây truyền qua giọt bắn đường hô hấp ở mức độ rất cao. Trong khi đó, bệnh thủy đậu do virus Varicella-Zoster, một thành viên thuộc họ Herpesviridae, gây nên.

Vì hai loại virus này thuộc hai họ khác nhau và sở hữu cấu trúc kháng nguyên riêng biệt, hệ miễn dịch của cơ thể sau khi phơi nhiễm với một loại virus sẽ không thể tạo ra cơ chế phòng vệ chéo cho loại virus còn lại. Điều này giải thích vì sao một người đã từng mắc sởi trong quá khứ vẫn hoàn toàn có khả năng nhiễm virus thủy đậu nếu chưa từng có miễn dịch bảo vệ trước đó, và ngược lại. Do đó, quan niệm cho rằng sởi và thủy đậu là một dạng bệnh biến thể của nhau là hoàn toàn sai lầm.

Đặc điểm tổn thương da và hình thái nốt ban

Hình thái và quá trình tiến triển của nốt ban là tiêu chí lâm sàng trực quan nhất để phân biệt hai bệnh. Ban sởi là dạng ban dát sẩn, phẳng hoặc hơi gồ nhẹ trên mặt da, mịn, sờ vào không có cảm giác phồng nước. Ban sởi mọc theo trình tự rất tuần tự, bắt đầu từ sau tai, chân tóc, lan dần xuống mặt, cổ, ngực, lưng, bụng và cuối cùng tới các chi. Khi lặn, ban sởi cũng bay theo thứ tự trên và để lại những vết thâm vằn da hổ đặc trưng.

Ngược lại, phát ban trong bệnh thủy đậu xuất hiện rất nhanh dưới dạng các mụn nước tròn hoặc bầu dục chứa dịch trong suốt, nổi trên nền da đỏ. Sau vài ngày, chất dịch trong mụn nước dần trở nên đục, vỡ ra hoặc khô lại thành vảy tiết màu nâu sẫm. Điểm đặc trưng của thủy đậu là trên cùng một vùng da có thể xuất hiện đồng thời nhiều lứa tổn thương khác nhau, bao gồm nốt dát đỏ mới mọc, mụn nước căng mọng và nốt đóng vảy tiết, kèm theo cảm giác ngứa ngáy nhiều.

Dấu hiệu toàn thân và diễn tiến bệnh lý

Bên cạnh biểu hiện ngoài da, các dấu hiệu toàn thân của sởi và thủy đậu cũng có sự khác biệt rõ nét. Bệnh sởi thường khởi phát với tình trạng sốt cao liên tục đi kèm tam chứng viêm long rất rầm rộ, bao gồm chảy nước mũi nhiều, ho khan dữ dội và viêm kết mạc mắt khiến mắt đỏ, chảy nước mắt, sợ ánh sáng. Trước khi ban mọc, người bệnh có thể xuất hiện các hạt Koplik nhỏ màu trắng xám bao quanh bởi viền đỏ ở niêm mạc má phía trong miệng.

Đối với bệnh thủy đậu, triệu chứng tiền triệu trước khi phát ban thường nhẹ nhàng hơn, người bệnh có thể sốt nhẹ hoặc vừa, mệt mỏi, chán ăn và đau nhức cơ thể. Tình trạng viêm long đường hô hấp ở thủy đậu thường không rầm rộ như ở bệnh sởi. Nốt thủy đậu xuất hiện rải rác khắp toàn thân, thân mình thường nhiều hơn mặt và chi, đồng thời có thể mọc cả ở niêm mạc miệng hoặc cơ quan sinh dục gây đau rát.

Biến chứng tiềm ẩn và phương pháp phòng ngừa

Cả sởi và thủy đậu đều có thể dẫn đến những biến chứng nặng nề nếu không được theo dõi y tế sát sao. Sởi có thể gây biến chứng viêm phổi nặng, viêm tai giữa, tiêu chảy mất nước cấp tính, loét giác mạc và nguy hiểm nhất là viêm não tủy sau sởi. Thủy đậu thường gây bội nhiễm vi khuẩn tại các nốt mụn nước do gãi ngứa, có thể tiến triển thành viêm mô tế bào, nhiễm trùng huyết, viêm phổi thủy đậu hoặc viêm tiểu não.

Để phòng ngừa, y học hiện đại đã phát triển các loại vắc xin chuyên biệt cho từng bệnh. Vắc xin phòng sởi thường được tiêm dưới dạng vắc xin đơn hoặc dạng phối hợp ba thành phần gồm sởi, quai bị, rubella. Trong khi đó, vắc xin phòng thủy đậu là vắc xin virus sống giảm độc lực riêng biệt. Việc tiêm phòng đúng lịch và đủ mũi cho từng loại vắc xin là biện pháp hữu hiệu nhất giúp cơ thể tạo dựng miễn dịch bền vững trước cả hai mầm bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho việc chẩn đoán hay điều trị y khoa trực tiếp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng virus, thuốc kháng sinh hoặc sử dụng các bài thuốc truyền miệng, đắp lá cây lên các nốt ban và mụn nước. Khi xuất hiện dấu hiệu sốt cao không hạ, khó thở, ho nhiều, co giật, lơ mơ hoặc mụn nước có dấu hiệu tấy đỏ sưng mủ, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được thăm khám kịp thời.

Tóm tắt

Sởi và thủy đậu là hai bệnh truyền nhiễm riêng biệt với căn nguyên virus, hình thái phát ban và biện pháp phòng ngừa hoàn toàn khác nhau. Việc hiểu đúng bản chất từng bệnh giúp gia đình chủ động đưa người bệnh đi khám khi có dấu hiệu bất thường, đồng thời thực hiện tiêm chủng đầy đủ để tạo miễn dịch bảo vệ lâu dài cho sức khỏe bản thân và cộng đồng.