Sản giật trong thai kỳ: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về sản giật

Về mặt thuật ngữ y khoa, sản giật (tên tiếng Anh là Eclampsia) là giai đoạn tiến triển nặng nề nhất của hội chứng tiền sản giật. Tiền sản giật là một hội chứng đa cơ quan chỉ xuất hiện trong thai kỳ, nổi bật với sự gia tăng huyết áp mới xuất hiện sau tuần thứ 20 kèm theo sự hiện diện của protein trong nước tiểu hoặc bằng chứng tổn thương chức năng cơ quan đích như gan, thận, hệ thần kinh và hệ huyết học. Khi tổn thương tiến triển đến hệ thần kinh trung ương mà không được kiểm soát hiệu quả, người bệnh sẽ bước vào giai đoạn sản giật với các cơn co giật giật rung hoặc suy giảm tri giác nghiêm trọng.

Mặc dù tỷ lệ mắc sản giật tương đối hiếm gặp nhờ sự phát triển của hệ thống theo dõi tiền sản, đây vẫn là nguyên nhân đáng kể gây tử vong mẹ và chu sinh trên toàn cầu. Các thống kê y khoa ghi nhận sản giật xảy ra ở khoảng 1 trên 200 phụ nữ có tiền sản giật. Cơn co giật có thể bộc phát ở ba thời điểm lâm sàng chính: trước khi chuyển dạ (sản giật trước sinh), trong khi đang chuyển dạ (sản giật trong sinh) hoặc trong vòng 48 giờ đến vài tuần đầu sau khi sinh con (sản giật hậu sản).

Cơ chế bệnh sinh cốt lõi bắt nguồn từ sự bất thường trong quá trình hình thành mạch máu bánh nhau trong những tuần đầu thai kỳ. Khi các tiểu động mạch xoắn của tử cung không biến đổi hoàn toàn để đáp ứng nhu cầu tưới máu cho nhau thai, tình trạng thiếu oxy cục bộ tại bánh nhau sẽ kích hoạt giải phóng các yếu tố gây viêm và độc tế bào nội mô vào vòng tuần hoàn mẹ. Hậu quả là gây co thắt mạch toàn thân, tăng tính thấm thành mạch và rối loạn điều hòa lưu lượng máu não, tạo tiền đề cho những cơn co giật kịch phát.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân gốc rễ dẫn đến sản giật gắn liền mật thiết với quá trình bệnh lý của tiền sản giật và sự suy giảm tưới máu bánh nhau. Trong giai đoạn đầu của thai kỳ bình thường, các tế bào nuôi xâm nhập vào lớp cơ tử cung làm giãn nở các động mạch xoắn để cung cấp lượng máu dồi dào cho thai nhi. Ở những thai phụ tiến triển thành tiền sản giật và sản giật, quá trình tái cấu trúc mạch máu này bị lỗi, khiến lòng mạch hẹp và giảm sức cản không hoàn toàn. Bánh nhau bị thiếu máu nuôi dưỡng sẽ tiết vào tuần hoàn của người mẹ hàng loạt chất trung gian hóa học gây tổn thương tế bào nội mô mạch máu toàn thân.

Tổn thương nội mô diện rộng kéo theo phản ứng co thắt mạch máu kịch phát, làm tăng sức cản ngoại vi và gây tăng huyết áp thai kỳ nghiêm trọng. Đồng thời, tính thấm thành mạch tăng cao khiến huyết tương thoát mạch ra các khoang gian bào, gây phù nề các mô, bao gồm phù nề nhu mô não và tổn thương màng lọc cầu thận dẫn tới hiện tượng thất thoát protein qua nước tiểu. Khi áp lực tưới máu não vượt quá ngưỡng tự điều hòa, hàng rào máu não bị phá vỡ, dẫn đến phù não vận mạch, thiếu máu cục bộ vỏ não và phóng điện thần kinh bất thường gây ra cơn co giật sản giật.

Bên cạnh cơ chế bệnh sinh, nhiều yếu tố nguy cơ nội tại và ngoại cảnh đã được ghi nhận làm tăng khả năng phát triển tiền sản giật tiến triển thành sản giật:

• Thứ nhất là yếu tố mang thai con so (mang thai lần đầu) hoặc khoảng cách giữa hai lần mang thai quá xa, khi cơ thể người mẹ chưa có sự dung nạp miễn dịch hoàn thiện với các kháng nguyên từ bánh nhau.
• Thứ hai là độ tuổi mang thai, đặc biệt là thai phụ dưới 20 tuổi hoặc phụ nữ mang thai trên 35 tuổi, thời điểm các mạch máu tử cung có thể chưa hoàn thiện hoặc đã bắt đầu suy giảm chức năng đàn hồi.
• Thứ ba là đa thai, như mang thai đôi hoặc sinh ba, khiến thể tích bánh nhau lớn hơn nhiều so với bình thường và đòi hỏi nhu cầu tưới máu tử cung nhau vượt trội.
• Thứ tư là các bệnh lý nền mạn tính có từ trước khi mang thai, bao gồm tăng huyết áp mạn tính, bệnh lý thận mạn tính, đái tháo đường thai kỳ hoặc đái tháo đường tuýp 1, tuýp 2, và hội chứng kháng phospholipid.
• Thứ năm là tình trạng béo phì trước và trong thai kỳ, khi tình trạng viêm mạn tính mức độ thấp và kháng insulin làm trầm trọng thêm rối loạn chức năng nội mô và rối loạn huyết động học.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Triệu chứng của sản giật thường diễn tiến qua hai nhóm biểu hiện: các dấu hiệu tiền triệu cảnh báo sắp xảy ra co giật và các triệu chứng trong cơn co giật thực sự. Việc phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo có ý nghĩa sống còn giúp ngăn ngừa cơn giật xảy ra.

Các dấu hiệu cảnh báo tiền sản giật nặng sắp chuyển thành sản giật bao gồm:

• Cơn đau đầu dữ dội, dai dẳng ở vùng trán hoặc chẩm, thường không thuyên giảm khi dùng các loại thuốc giảm đau thông thường. Đau đầu phản ánh tình trạng tăng áp lực nội sọ và co thắt mạch máu não.
• Rối loạn thị giác đa dạng, như nhìn mờ, thấy các đốm sáng lập lòe, nhạy cảm quá mức với ánh sáng hoặc mất thị lực thoáng qua, do phù nề võng mạc hoặc thiếu máu cục bộ vỏ não thùy chẩm.
• Đau vùng thượng vị hoặc đau hạ sườn phải, thường đau âm ỉ liên tục hoặc quặn thắt, xuất phát từ tình trạng căng bao gan do phù nề nhu mô gan hoặc hoại tử tế bào gan vi thể.
• Tình trạng phù nề bất thường xuất hiện nhanh và đột ngột ở vùng mặt, quanh mi mắt và các chi, đi kèm tăng cân quá nhanh (tăng hơn một kilôgam trong một tuần do giữ nước trong mô kẽ).
• Khó tiểu, lượng nước tiểu ít đi rõ rệt, thể hiện sự suy giảm khả năng lọc của cầu thận.
• Kích thích thần kinh, cảm giác bồn chồn, lo âu quá mức hoặc phản xạ gân xương tăng nhạy cảm, có thể xuất hiện rung giật bàn chân.

Khi cơn sản giật bộc phát, biểu hiện lâm sàng thường trải qua bốn giai đoạn liên tiếp mang tính điển hình:

• Giai đoạn xâm nhập: Kéo dài khoảng ba mươi giây đến một phút, người bệnh xuất hiện các cử động co giật nhẹ ở cơ mặt, mí mắt nhấp nháy, cơ mặt giật méo mó, ánh mắt nhìn vô hồn và mất dần nhận thức.
• Giai đoạn co cứng: Kéo dài khoảng hai mươi đến ba mươi giây, toàn bộ các cơ trong cơ thể co rút cứng đờ, hai tay gập chặt, hai chân duỗi thẳng, hàm cắn chặt có thể gây cắn rách lưỡi, cơ ngực co thắt làm thai phụ ngừng thở tạm thời và tím tái toàn thân.
• Giai đoạn co giật giật rung: Kéo dài từ một đến hai phút, các cơ toàn thân chuyển sang co giật liên hồi và ngắt quãng, tay chân co giật dữ dội, miệng sùi bọt mép có thể lẫn máu do chấn thương lưỡi, hơi thở khò khè và mắt trợn ngược.
• Giai đoạn hôn mê: Sau khi các cơn co giật kết thúc, thai phụ rơi vào trạng thái hôn mê sâu hoặc lú lẫn, thở sâu và ngáy to. Người bệnh có thể tỉnh lại sau vài phút đến vài giờ nhưng thường không nhớ về những gì vừa diễn ra.

Cần phân biệt cơn co giật do sản giật với các nguyên nhân thần kinh khác như động kinh, đột quỵ xuất huyết não, viêm màng não hoặc hạ canxi huyết cấp dựa vào bệnh cảnh huyết áp cao và protein niệu trước đó.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán sản giật được thiết lập dựa trên việc đánh giá khẩn cấp các biểu hiện lâm sàng kết hợp với kết quả cận lâm sàng toàn diện nhằm xác định mức độ tổn thương các cơ quan đích. Trên thực tế cấp cứu, sự xuất hiện của một cơn co giật toàn thân kiểu giật rung ở một thai phụ có tuổi thai từ tuần thứ 20 trở đi hoặc trong thời kỳ hậu sản, trên nền tăng huyết áp và không có tiền sử bệnh lý co giật nào khác, được coi là sản giật cho đến khi có bằng chứng ngược lại.

Các bước thăm khám lâm sàng tập trung vào việc theo dõi huyết áp liên tục để xác định mức độ tăng huyết áp thai kỳ (thường từ 140/90 mmHg trở lên, đặc biệt huyết áp tâm thu trên 160 mmHg hoặc tâm trương trên 110 mmHg biểu thị thể nặng). Bác sĩ sẽ kiểm tra tri giác theo thang điểm đánh giá thần kinh, kiểm tra phản xạ gân xương, tình trạng phù toàn thân và tình trạng tim thai để đánh giá sự an toàn của thai nhi.

Các xét nghiệm cận lâm sàng then chốt bao gồm:

• Xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu hoặc đo protein niệu 24 giờ nhằm định lượng lượng protein thất thoát qua thận, một chỉ điểm quan trọng của tổn thương hàng rào lọc cầu thận.
• Xét nghiệm công thức máu toàn phần nhằm đánh giá số lượng tiểu cầu (suy giảm tiểu cầu gợi ý rối loạn đông máu tiêu thụ hoặc hội chứng HELLP) và nồng độ huyết sắc tố, hematocrit (phản ánh hiện tượng cô đặc máu do thoát dịch lòng mạch).
• Xét nghiệm sinh hóa máu để đánh giá chức năng thận thông qua chỉ số creatinine và acid uric huyết thanh; đánh giá chức năng gan qua men gan AST, ALT và bilirubin; cùng các xét nghiệm chức năng đông máu như PT, APTT, fibrinogen.
• Thăm dò hình ảnh và chức năng chuyên sâu như siêu âm Doppler mạch tử cung nhau để đánh giá sức cản tuần hoàn bánh nhau, theo dõi nhịp tim thai liên tục bằng máy monitor sản khoa (Non-stress test) để phát hiện suy thai cấp, và chụp cắt lớp vi tính hoặc cộng hưởng từ sọ não trong những trường hợp nghi ngờ xuất huyết não hoặc phù não nặng nề.

Biến chứng nguy hiểm của sản giật đối với mẹ và thai nhi

Sản giật có thể dẫn tới nhiều biến chứng nghiêm trọng tác động đa cơ quan ở người mẹ. Về phía người mẹ, các cơn co giật liên hồi có thể gây thiếu oxy não kéo dài, xuất huyết não, phù não cấp và tổn thương thần kinh vĩnh viễn. Tình trạng tăng huyết áp ác tính và tổn thương tế bào nội mô có thể thúc đẩy tiến triển thành hội chứng HELLP (đặc trưng bởi hiện tượng tan máu, tăng men gan và suy giảm tiểu cầu), suy thận cấp, suy gan cấp, phù phổi cấp hoặc rối loạn đông máu nội mạch rải rác (DIC), thậm chí dẫn đến tử vong mẹ.

Đối với thai nhi, sản giật làm suy giảm trầm trọng lưu lượng tuần hoàn tử cung nhau, khiến bánh nhau bị thiếu máu và bong sớm (rau bong non). Hậu quả là thai nhi không nhận đủ lượng oxy và dưỡng chất cần thiết, dẫn đến tình trạng suy thai cấp trong tử cung, thai chậm phát triển trong buồng tử cung, nhẹ cân khi sinh hoặc sinh non bắt buộc để cứu mẹ. Trong các trường hợp nặng nề không được cấp cứu kịp thời, sản giật có thể dẫn đến thai chết lưu trong tử cung.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Sản giật là một tình trạng cấp cứu sản khoa tối khẩn cấp, đòi hỏi người bệnh phải được nhập viện ngay lập tức tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu và chuyên khoa sản phụ khoa. Nguyên tắc xử trí cốt lõi bao gồm: ổn định huyết động và hô hấp của người mẹ, cắt cơn và phòng ngừa cơn co giật tái phát, kiểm soát hạ huyết áp thận trọng, hồi sức thai và chủ động chấm dứt thai kỳ vào thời điểm thích hợp nhất.

Xử trí ban đầu tại giường bệnh đòi hỏi bảo vệ đường thở của thai phụ, đặt thai phụ nằm nghiêng sang bên trái để giải phóng chèn ép tĩnh mạch chủ dưới và hạn chế nguy cơ hít sặc chất nôn vào đường thở. Đặt dụng cụ bảo vệ miệng thích hợp để phòng ngừa cắn rách lưỡi trong cơn giật, hút đờm dãi, thở oxy qua mặt nạ và thiết lập ngay đường truyền tĩnh mạch lớn để dùng thuốc cấp cứu.

Về can thiệp y khoa, các nhóm biện pháp điều trị tiêu chuẩn được thực hiện dưới sự chỉ định và giám sát trực tiếp của bác sĩ chuyên khoa:

• Sử dụng thuốc chống co giật: Magnesium sulfate (magiê sulfat) đường tĩnh mạch là liệu pháp chuẩn mực hàng đầu được y văn thế giới và phác đồ chuyên khoa đồng thuận nhằm cắt cơn co giật và dự phòng co giật tái phát. Việc truyền magiê sulfat đòi hỏi nhân viên y tế phải theo dõi sát sao phản xạ gân xương bánh chè, nhịp thở và lượng nước tiểu mỗi giờ để kịp thời phát hiện dấu hiệu ngộ độc magiê.
• Kiểm soát huyết áp: Các thuốc hạ áp đường tĩnh mạch tác dụng nhanh và an toàn cho thai kỳ được bác sĩ lựa chọn nhằm đưa huyết áp về ngưỡng mục tiêu an toàn, phòng ngừa biến chứng xuất huyết não mẹ nhưng không làm tụt áp đột ngột gây giảm tưới máu qua bánh nhau làm tổn thương thai nhi.
• Chấm dứt thai kỳ: Sinh con là phương pháp điều trị triệt căn duy nhất để loại bỏ nguồn căn bệnh sinh là bánh nhau. Sau khi huyết động và tình trạng thần kinh của mẹ được ổn định bằng thuốc, các bác sĩ sản khoa sẽ hội chẩn để quyết định phương thức kết thúc thai kỳ, thông qua mổ lấy thai cấp cứu hoặc khởi phát chuyển dạ nếu điều kiện sản khoa cho phép.
• Theo dõi sau sinh: Cơn sản giật vẫn có thể tái diễn trong giai đoạn hậu sản, đặc biệt trong 48 giờ đầu sau sinh. Do đó, sản phụ cần tiếp tục được theo dõi sát sao tại phòng chăm sóc tích cực, duy trì truyền thuốc chống co giật và kiểm soát huyết áp theo đúng chỉ định chuyên khoa cho đến khi các chỉ số sinh tồn và xét nghiệm trở về giới hạn an toàn.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa sản giật hiệu quả phụ thuộc trực tiếp vào việc chủ động kiểm soát và phát hiện sớm tình trạng tiền sản giật ngay từ những tháng đầu của thai kỳ. Biện pháp then chốt nhất là tuân thủ lịch khám thai định kỳ đúng hẹn theo hướng dẫn của bác sĩ sản khoa, đặc biệt là các cột mốc quan trọng ở tam cá nguyệt thứ nhất, thứ hai và thứ ba.

Trong các lần thăm khám, việc đo huyết áp đúng kỹ thuật và kiểm tra mẫu nước tiểu để phát hiện sớm protein niệu là những bước sàng lọc đơn giản nhưng có giá trị sống còn. Đối với những phụ nữ có nguy cơ cao (như có tiền sử tiền sản giật ở lần mang thai trước, mang đa thai, mắc bệnh tăng huyết áp mạn tính, đái tháo đường hoặc bệnh tự miễn), bác sĩ có thể chỉ định sử dụng aspirin liều thấp dự phòng từ giai đoạn sớm của thai kỳ nhằm hỗ trợ cải thiện tuần hoàn nhau thai.

Chế độ sinh hoạt và dinh dưỡng khoa học cũng đóng góp vai trò tích cực trong việc duy trì sức khỏe mạch máu:

• Duy trì chế độ dinh dưỡng cân đối, cung cấp đủ chất đạm, vitamin, khoáng chất thiết yếu và lượng nước cần thiết mỗi ngày; hạn chế ăn quá mặn hoặc tiêu thụ các thực phẩm chế biến sẵn chứa lượng natri cao.
• Kiểm soát cân nặng hợp lý trong suốt thai kỳ theo tư vấn dinh dưỡng của nhân viên y tế, tránh tăng cân quá mức làm gia tăng gánh nặng lên hệ tim mạch.
• Nghỉ ngơi hợp lý, tránh căng thẳng thần kinh và làm việc quá sức; ưu tiên tư thế nằm nghiêng bên trái khi nghỉ ngơi nhằm tối ưu hóa lưu lượng máu truyền về tim và bánh nhau.
• Chủ động trang bị máy đo huyết áp tại nhà và ghi chép nhật ký huyết áp, cân nặng hàng ngày nếu được bác sĩ khuyến cáo, giúp phát hiện sớm mọi dao động bất thường của cơ thể.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Thai phụ và người thân cần đặc biệt cảnh giác với các dấu hiệu bất thường và phải đến ngay bệnh viện có khoa sản phụ khoa hoặc gọi cấp cứu y tế khẩn cấp khi xuất hiện bất kỳ triệu chứng báo động nào dưới đây:

• Đau đầu dữ dội, đau nhức liên tục không dứt hoặc cơn đau tăng dần và không đáp ứng với các biện pháp nghỉ ngơi hay thuốc giảm đau thông thường.
• Rối loạn thị giác đột ngột, bao gồm hiện tượng nhìn mờ, nhìn đôi, xuất hiện đốm sáng nhấp nháy, thu hẹp thị trường hoặc mất thị lực tạm thời.
• Đau nhức dữ dội ở vùng thượng vị hoặc vùng hạ sườn bên phải, có thể kèm theo cảm giác buồn nôn và nôn ói nhiều lần.
• Phù nề xuất hiện đột ngột và lan nhanh ở mặt, mí mắt và bàn tay, đi kèm cảm giác căng tức hoặc tăng cân nhanh bất thường trong vài ngày.
• Khó thở, cảm giác tức ngực hoặc lượng nước tiểu sụt giảm rõ rệt trong ngày.
• Đặc biệt, nếu thai phụ có biểu hiện lú lẫn, nói nhảm, mất ý thức thoáng qua, co giật cơ hoặc co cứng toàn thân, người nhà cần lập tức gọi xe cấp cứu 115. Trong khi chờ đợi đội ngũ y tế, cần đặt người bệnh nằm nghiêng sang một bên, giữ thông thoáng đường thở, tránh tụ tập đông người và tuyệt đối không tự ý nhét bất kỳ vật cứng nào vào miệng người bệnh để tránh gây chấn thương thêm.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin trong bài viết được cung cấp với mục đích giáo dục sức khỏe cộng đồng và nâng cao nhận thức y khoa, hoàn toàn không thay thế cho việc thăm khám, chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa. Sản giật là một biến chứng nguy hiểm có thể diễn tiến rất nhanh và đe dọa trực tiếp tính mạng nếu không được can thiệp y tế chuyên sâu kịp thời.

Thai phụ và gia đình tuyệt đối không được tự ý mua thuốc, tự ý điều chỉnh liều lượng thuốc hạ huyết áp hoặc áp dụng các bài thuốc dân gian, mẹo truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học khi huyết áp tăng cao. Cơn co giật sản giật không thể điều trị khỏi bằng các biện pháp tại nhà. Khi nghi ngờ có dấu hiệu của tiền sản giật hoặc sản giật, người bệnh phải được đưa ngay đến cơ sở y tế chuyên khoa để được nhân viên y tế theo dõi sát sao, bảo đảm an toàn tối đa cho cả mẹ và thai nhi.

Kết luận

Sản giật là một tai biến sản khoa nguy kịch nhưng phần lớn các trường hợp có thể được nhận biết và can thiệp kịp thời nếu tình trạng tiền sản giật được theo dõi chặt chẽ. Việc nắm vững các dấu hiệu cảnh báo tiền triệu như đau đầu dữ dội, rối loạn thị lực và đau hạ sườn phải giúp thai phụ chủ động tiếp cận hỗ trợ y tế trước khi những cơn co giật bộc phát.

Sự đồng hành của gia đình cùng việc tuân thủ nghiêm ngặt lịch khám thai định kỳ tại các cơ sở y tế uy tín là chìa khóa then chốt giúp bảo vệ toàn diện sức khỏe sinh sản. Khi phát hiện bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào, sự can thiệp nhanh chóng và chính xác của đội ngũ bác sĩ chuyên khoa sẽ đảm bảo cơ hội an toàn cao nhất cho cả người mẹ và em bé trong suốt hành trình thai kỳ.