Sái quai hàm và những điều cần biết để xử trí

Sái quai hàm là gì?

Sái quai hàm trong thuật ngữ y khoa thường dùng để chỉ tình trạng trật khớp thái dương hàm, xảy ra khi lồi cầu xương hàm dưới trượt ra khỏi vị trí sinh lý bình thường tại hố khớp của xương thái dương và không thể tự trở về vị trí cũ. Khớp thái dương hàm là một trong những khớp phức tạp và hoạt động nhiều nhất trên cơ thể người, giữ vai trò điều khiển các vận động mở, đóng, đưa hàm sang hai bên để thực hiện các chức năng ăn nhai, giao tiếp và nuốt. Khi khớp này bị trật, người mắc phải sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc cử động hàm miệng, kèm theo cảm giác đau đớn và hoảng sợ. Hiện tượng sái quai hàm có thể xảy ra ở một bên hoặc cả hai bên khuôn mặt. Việc nhận biết sớm tình trạng này giúp người bệnh được can thiệp kịp thời, hạn chế tối đa nguy cơ tổn thương dây chằng, bao khớp hoặc dẫn đến các di chứng đau khớp mạn tính về sau.

Các nguyên nhân phổ biến dẫn đến sái quai hàm

Khớp thái dương hàm được giữ vững bởi hệ thống bao khớp, dây chằng và các cơ nhai xung quanh. Tình trạng sái quai hàm thường khởi phát do sự phối hợp bất thường giữa biên độ vận động quá mức của xương hàm và sự suy yếu của hệ thống nâng đỡ này.

Các yếu tố thường gặp bao gồm hành động mở miệng đột ngột hoặc quá rộng như khi ngáp sâu, cười lớn, há miệng lớn khi cắn thức ăn cứng hoặc khi thực hiện các thủ thuật nha khoa kéo dài. Bên cạnh đó, các tác động ngoại lực trực tiếp như chấn thương vùng mặt, tai nạn giao thông hoặc va chạm khi chơi thể thao cũng dễ đẩy lồi cầu xương hàm lệch khỏi ổ khớp.

Ngoài ra, những người có tiền sử thoái hóa khớp thái dương hàm, dây chằng lỏng lẻo bẩm sinh, mắc tật nghiến răng lúc ngủ hoặc từng bị trật khớp trước đó sẽ có nguy cơ tái phát cao hơn rất nhiều so với người bình thường.

Biểu hiện điển hình khi bị trật khớp thái dương hàm

Khi lồi cầu xương hàm dưới bị trượt khỏi hõm khớp, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng cơ năng và thực thể rất rõ rệt. Dấu hiệu điển hình nhất là hàm dưới bị kẹt cứng ở tư thế há miệng, người bệnh không thể tự ngậm miệng lại hoặc cắn chặt hai hàm vào nhau.

Cùng với đó, cơn đau buốt đột ngột xuất hiện ở vùng trước tai, có thể lan tỏa lên thái dương, góc hàm hoặc vùng cổ. Khi nhìn bên ngoài, khuôn mặt người bệnh có thể bị biến dạng nhẹ: cằm nhô ra phía trước nếu trật hai bên, hoặc cằm bị lệch sang một bên nếu chỉ trật một bên khớp.

Do không thể khép miệng, người bệnh thường gặp khó khăn nghiêm trọng trong việc phát âm, nuốt nước bọt, dẫn đến tình trạng chảy nước dãi liên tục. Tại vùng khớp tổn thương, người bệnh có thể sờ thấy một hõm rỗng ngay trước nắp tai do lồi cầu xương hàm đã di chuyển ra vị trí khác.

Cách sơ cứu ban đầu và những điều cần tránh

Khi phát hiện bản thân hoặc người xung quanh có dấu hiệu sái quai hàm, thái độ bình tĩnh đóng vai trò vô cùng quan trọng. Trước hết, cần giúp người bệnh giữ nguyên tư thế của đầu và hàm, tránh cố gắng cử động, nói chuyện nhiều hoặc ép hai hàm ngậm lại vì có thể gây rách bao khớp và đứt các mạch máu, dây thần kinh lân cận.

Có thể dùng một dải băng hoặc khăn sạch quấn nhẹ nhàng từ dưới cằm vòng qua đỉnh đầu nhằm nâng đỡ xương hàm dưới, giúp giảm bớt sức căng cho các cơ vùng mặt. Đặt túi chườm lạnh bọc qua khăn mỏng lên vùng khớp đau khoảng mười đến mười lăm phút để hỗ trợ giảm đau và hạn chế phù nề mô mềm xung quanh.

Tuyệt đối không để người chưa qua đào tạo chuyên môn thực hiện thao tác kéo nắn, bẻ hàm hoặc dùng lực ấn mạnh. Những can thiệp sai cách có thể làm gãy lồi cầu xương hàm, trật khớp nặng hơn và để lại di chứng trật khớp tái hồi vĩnh viễn.

Các phương pháp can thiệp y tế chuyên sâu

Tại các cơ sở y tế chuyên khoa Răng Hàm Mặt, bác sĩ sẽ tiến hành thăm khám lâm sàng và có thể chỉ định chụp X-quang hoặc chụp cắt lớp vi tính hàm mặt để đánh giá vị trí lồi cầu cũng như loại trừ gãy xương phối hợp.

Phương pháp điều trị chủ yếu cho tình trạng sái quai hàm cấp tính là nắn chỉnh bằng tay. Bác sĩ chuyên khoa sẽ đặt ngón tay cái lên các răng hàm dưới, sử dụng lực ấn phù hợp hướng xuống dưới và ra sau để đưa lồi cầu trượt trở lại hõm khớp thái dương. Quá trình này có thể cần sử dụng thuốc giãn cơ hoặc gây tê tại chỗ để giảm co thắt cơ và xoa dịu đau đớn cho người bệnh.

Sau khi khớp đã về đúng vị trí, người bệnh sẽ được băng cố định cằm đầu trong vài ngày nhằm hạn chế mở miệng quá mức. Với những trường hợp trật khớp tái hồi nhiều lần hoặc trật khớp mạn tính không thể nắn kín, phẫu thuật chỉnh hình bao khớp hoặc phẫu thuật tạo hình lồi cầu có thể được bác sĩ cân nhắc.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa tái phát

Khớp thái dương hàm sau khi bị trật thường có xu hướng yếu hơn và rất dễ tái phát nếu không được chăm sóc cẩn thận trong giai đoạn phục hồi. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn mềm, lỏng như cháo, súp, sữa hoặc thức ăn băm nhỏ trong ít nhất hai đến ba tuần, tránh hoàn toàn các loại thực phẩm cứng, dai đòi hỏi lực nhai lớn.

Khi ngáp hoặc cười, hãy hình thành thói quen dùng bàn tay đặt nhẹ dưới cằm để hãm biên độ mở miệng. Tránh thói quen chống cằm, nghiến răng hoặc cắn móng tay, cắn chặt vật cứng.

Nếu có tật nghiến răng khi ngủ, người bệnh nên đến nha khoa để được làm máng chống nghiến chuyên dụng nhằm giảm tải áp lực lên khớp. Thường xuyên tái khám định kỳ theo hẹn của bác sĩ Răng Hàm Mặt để theo dõi độ ổn định của hệ thống dây chằng và chức năng vận động của khớp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức y khoa thường thức và không thể thay thế cho chẩn đoán hay điều trị y tế trực tiếp. Sái quai hàm là một tình trạng cấp cứu cơ xương khớp vùng hàm mặt, đòi hỏi kỹ thuật nắn chỉnh chuẩn xác của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự nắn hàm hoặc nhờ người không có chuyên môn can thiệp nhằm tránh nguy cơ gãy xương, rách bao khớp hay biến dạng mặt kéo dài. Khi nghi ngờ bị trật khớp, hãy đến ngay cơ sở y tế có chuyên khoa Răng Hàm Mặt gần nhất.

Tóm tắt

Sái quai hàm gây nhiều đau đớn và bất tiện nhưng hoàn toàn có thể phục hồi tốt nếu được xử lý y tế kịp thời và chuẩn xác. Việc nắm vững cách sơ cứu an toàn, tuyệt đối không tự nắn chỉnh tại nhà và duy trì chế độ chăm sóc, bảo vệ khớp hàm sau can thiệp sẽ giúp người bệnh nhanh chóng khôi phục chức năng ăn nhai, đồng thời ngăn ngừa nguy cơ trật khớp tái phát hiệu quả.