Rối loạn nhân cách ái kỷ: Dấu hiệu, chẩn đoán và cách hỗ trợ

Rối loạn nhân cách ái kỷ là gì?

Merck Manual Professional mô tả rối loạn nhân cách ái kỷ, thường viết tắt là NPD, bằng một kiểu mẫu lan tỏa gồm cảm nhận phóng đại về tầm quan trọng của bản thân, nhu cầu được ngưỡng mộ và thiếu sự đồng cảm. Từ “lan tỏa” rất quan trọng: đặc điểm phải xuất hiện trong nhiều bối cảnh và đủ kéo dài để gây khó khăn đáng kể, không phải chỉ trong một giai đoạn căng thẳng ngắn.

Bề ngoài tự tin không đồng nghĩa với lòng tự trọng ổn định. Một số người mắc NPD phụ thuộc nhiều vào cách người khác nhìn nhận mình, nên có thể rất nhạy cảm với phê bình, thất bại hoặc cảm giác bị xem nhẹ. Họ có thể phản ứng bằng tức giận, khinh miệt, phản bác mạnh hoặc rút lui. Các biểu hiện khác nhau về mức độ; không nên dùng một khuôn mẫu để mô tả mọi người.

NPD thuộc nhóm rối loạn nhân cách trong hệ thống chẩn đoán chuyên môn. Mục đích của chẩn đoán là hiểu khó khăn và chọn cách hỗ trợ, không phải xác nhận ai “tốt” hay “xấu”. Ngôn ngữ trung tính giúp người bệnh dễ tiếp cận điều trị hơn và giảm kỳ thị đối với vấn đề tâm thần.

Dấu hiệu thường gặp phải được nhìn như một kiểu mẫu

MedlinePlus và Mayo Clinic liệt kê nhiều đặc điểm có thể gặp. Một người không cần bộc lộ tất cả, và một đặc điểm đơn lẻ không đủ để chẩn đoán. Người đánh giá quan tâm đến tần suất, mức độ, thời gian kéo dài và hậu quả đối với chức năng sống.

• Đánh giá quá cao tầm quan trọng, năng lực hoặc thành tích của bản thân.
• Cần nhiều sự chú ý, khen ngợi hoặc xác nhận từ người khác.
• Kỳ vọng được ưu tiên hoặc đối xử đặc biệt mà không xét đến hoàn cảnh.
• Bận tâm với hình ảnh thành công, quyền lực, vẻ đẹp hoặc mối quan hệ lý tưởng.
• Khó nhận biết, quan tâm hoặc đáp ứng nhu cầu và cảm xúc của người khác.
• Có thể tận dụng mối quan hệ để đạt mục tiêu cá nhân.
• Phản ứng mạnh với phê bình, thất bại hoặc khi không nhận được sự công nhận mong muốn.

Những đặc điểm này có thể tạo khó khăn trong tình cảm, gia đình, học tập hoặc công việc. Một số người tìm trợ giúp không phải vì tự nhận thấy đặc điểm nhân cách, mà vì trầm cảm, lo âu, sử dụng chất, xung đột lặp lại hoặc cảm giác trống rỗng và thất vọng. Việc đánh giá đầy đủ giúp tránh bỏ sót vấn đề đi kèm.

Đặc điểm ái kỷ khác rối loạn nhân cách như thế nào?

Ai cũng có lúc muốn được công nhận, tự hào về thành tích, thiếu tinh tế hoặc phản ứng phòng vệ. Ở mức độ thông thường, con người có thể nhìn lại, điều chỉnh theo phản hồi và vẫn duy trì quan hệ tương đối ổn định. Rối loạn nhân cách được cân nhắc khi kiểu mẫu cứng nhắc, kéo dài và gây suy giảm rõ.

Vì vậy, không nên dùng từ “ái kỷ” để gọi người yêu, vợ/chồng, sếp hoặc cha mẹ chỉ vì một cuộc cãi vã, một quyết định ích kỷ hay việc họ không đáp ứng kỳ vọng. Việc gắn nhãn có thể làm xung đột tăng, che lấp vấn đề cụ thể cần giải quyết và khiến người bị gọi tên né tránh hỗ trợ.

Các bài trắc nghiệm trực tuyến có thể gợi ý chủ đề để trao đổi, nhưng không thay thế phỏng vấn lâm sàng. Kết quả cao cũng không tự động đồng nghĩa với NPD; kết quả thấp không loại trừ khó khăn đáng kể trong mối quan hệ hoặc điều hòa cảm xúc.

Nguyên nhân có phải do cách nuôi dạy?

Nguyên nhân của rối loạn nhân cách ái kỷ chưa được xác định rõ. Mayo Clinic mô tả khả năng liên quan giữa yếu tố môi trường, đặc điểm di truyền và mối liên hệ giữa não bộ với hành vi, suy nghĩ. Những yếu tố này có thể tương tác trong quá trình phát triển; không có một công thức đơn giản áp dụng cho mọi người.

Một số trải nghiệm thời thơ ấu được nghiên cứu như những yếu tố có thể liên quan, nhưng không thể từ đó quy lỗi cho cha mẹ hoặc một sự kiện duy nhất. Cùng một trải nghiệm không dẫn đến cùng một kết quả ở mọi trẻ. Khi trị liệu tìm hiểu quá khứ, mục tiêu là nhận ra kiểu mẫu và cách thích nghi hiện tại, không phải tìm một người để chịu trách nhiệm.

Chẩn đoán được thực hiện ra sao?

MedlinePlus cho biết chẩn đoán dựa trên đánh giá tâm lý, trong đó người hành nghề xem xét mức độ và thời gian của các triệu chứng. Thông thường, quá trình này gồm phỏng vấn về cảm xúc, hành vi, quan hệ, công việc, các giai đoạn căng thẳng và tiền sử sức khỏe tâm thần.

Bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng cũng đánh giá những tình trạng có thể cùng tồn tại hoặc tạo biểu hiện tương tự. Thông tin từ người thân chỉ được sử dụng phù hợp với sự đồng ý và bối cảnh chuyên môn. Không có xét nghiệm máu hay hình ảnh não đơn lẻ nào xác nhận NPD.

Một buổi gặp có thể chưa đủ để hiểu kiểu mẫu lâu dài. Người được đánh giá nên mô tả cả điều mình thấy khó khăn lẫn điều người khác thường phản hồi, thay vì cố chứng minh mình có hoặc không có một nhãn chẩn đoán. Chẩn đoán có thể được xem xét lại khi có thêm thông tin.

Điều trị và khả năng thay đổi

Tâm lý trị liệu là hướng điều trị chính. Merck Manual Professional đề cập các cách tiếp cận tâm động học và một số liệu pháp có thể điều chỉnh theo nhu cầu cá nhân. Mục tiêu thường gồm hiểu cách điều hòa lòng tự trọng, nhận diện phản ứng trước phê bình, cải thiện khả năng nhìn nhận cảm xúc của người khác và xây dựng mối quan hệ thực tế hơn.

Không có thuốc đặc hiệu để thay đổi bản thân cấu trúc nhân cách ái kỷ. Thuốc có thể được bác sĩ cân nhắc nếu có vấn đề đi kèm cần điều trị, nhưng bài viết này không thể thay thế đánh giá và đơn thuốc riêng. Không tự mua, dùng lại hay ngừng thuốc tâm thần dựa trên thông tin trực tuyến.

Tiến triển phụ thuộc nhiều yếu tố, trong đó có mức độ khó khăn, mục tiêu cá nhân, sự hợp tác và khả năng duy trì trị liệu. Thay đổi kiểu mẫu lâu năm thường cần thời gian. Một quan hệ trị liệu rõ ràng, nhất quán và tôn trọng có ý nghĩa hơn lời hứa “chữa nhanh”.

Người thân nên hỗ trợ và thiết lập ranh giới thế nào?

Hỗ trợ không có nghĩa chấp nhận mọi hành vi hoặc tự trở thành nhà trị liệu. Hãy tập trung vào hành vi cụ thể và tác động của nó: nói rõ điều gì đã xảy ra, bạn cảm thấy thế nào và giới hạn nào sẽ được áp dụng. Tránh dùng chẩn đoán như một lời buộc tội hoặc cố tranh luận chỉ để buộc người kia thừa nhận thua.

• Nêu ranh giới ngắn, cụ thể và nhất quán; chỉ đặt hậu quả mà bạn có thể thực hiện.
• Giữ an toàn tài chính, cảm xúc và thể chất nếu mối quan hệ có kiểm soát hoặc đe dọa.
• Khuyến khích gặp chuyên gia khi xung đột, công việc hoặc cảm xúc suy giảm kéo dài.
• Tìm hỗ trợ cho chính mình nếu bạn kiệt sức, lo âu hoặc khó duy trì ranh giới.
• Không cố chẩn đoán, điều trị hoặc thay đổi người khác một mình.

Có thể tìm hiểu thêm các nội dung đã được phân loại tại chuyên mục Bệnh học. Nếu có nguy cơ tự sát, tự hại hoặc bạo lực, hãy liên hệ cơ sở y tế hoặc dịch vụ cấp cứu tại địa phương ngay; ưu tiên rời khỏi nơi nguy hiểm và không cố xử lý tình huống một mình.