Polyp xoang hàm: Nguyên nhân thường gặp và cách điều trị

Polyp xoang hàm là gì?

Về mặt giải phẫu, xoang hàm là hốc rỗng chứa khí nằm trong xương hàm trên, có một lỗ thông nhỏ dẫn lưu dịch tiết đổ vào ngách mũi giữa. Polyp xoang hàm hình thành khi lớp niêm mạc phủ bên trong hốc xoang bị phù nề thoái hóa mạn tính, tích tụ dịch ngoại bào và tạo thành khối u có cuống hoặc không cuống. Một dạng đặc biệt thường gặp là polyp xoang hàm – lỗ mũi sau (polyp Killian), nơi khối polyp bắt nguồn từ trong xoang hàm rồi phát triển chui qua lỗ thông xoang ra hốc mũi và kéo dài xuống tận cửa mũi sau. Khối polyp thường có màu trắng xám, vàng nhạt hoặc hơi hồng, bề mặt nhẵn bóng và tính chất mềm mọng. Do bản chất là tổn thương tăng sinh mô viêm lành tính, polyp không có nguy cơ chuyển thành ung thư nhưng lại dễ gây ứ đọng dịch nhầy, tạo điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn kỵ khí phát triển và làm nặng thêm tình trạng viêm xoang.

Nguyên nhân và các yếu tố thuận lợi gây polyp xoang hàm

Sự xuất hiện của polyp xoang hàm gắn liền mật thiết với các phản ứng viêm mạn tính tại niêm mạc mũi xoang. Tình trạng viêm xoang hàm mạn tính do vi khuẩn hoặc vi nấm là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất khiến lớp biểu mô niêm mạc bị phá vỡ cấu trúc và phù nề kéo dài. Bên cạnh đó, các bệnh nhân có cơ địa viêm mũi dị ứng, dị ứng với thuốc giảm đau hạ sốt như aspirin hoặc mắc bệnh hen phế quản thường có nguy cơ hình thành polyp cao hơn đáng kể.

Những bất thường về cấu trúc giải phẫu mũi xoang như vẹo vách ngăn mũi, phì đại cuốn mũi hoặc hẹp lỗ thông xoang bẩm sinh cũng cản trở quá trình dẫn lưu và thông khí tự nhiên, tạo môi trường yếm khí thúc đẩy mô xoang thoái hóa. Một căn nguyên đặc thù khác là các bệnh lý răng miệng hàm trên, chẳng hạn như sâu răng, viêm quanh cuống răng hoặc sau các can thiệp nhổ răng số 6 và số 7 hàm trên, vi khuẩn từ vùng răng có thể lan thẳng vào đáy xoang hàm gây viêm nhiễm cục bộ và kích hoạt khối polyp phát triển.

Dấu hiệu nhận biết điển hình của polyp xoang hàm

Ở giai đoạn đầu khi khối polyp còn nhỏ nằm hoàn toàn trong lòng xoang, bệnh nhân hầu như không có triệu chứng rõ rệt hoặc chỉ có cảm giác vướng nhẹ một bên mặt. Khi khối polyp to dần và bắt đầu bít tắc lỗ thông xoang hàm hoặc thò ra ngoài hốc mũi, các triệu chứng lâm sàng sẽ biểu hiện rõ ràng hơn.

Triệu chứng thường gặp nhất là tình trạng nghẹt mũi tăng dần, phần lớn xảy ra ở một bên mũi tương ứng với xoang bị tổn thương. Bệnh nhân có thể thấy chảy nước mũi trong, nhầy đặc hoặc màu vàng xanh nếu kèm theo bội nhiễm vi khuẩn. Dịch nhầy có xu hướng chảy ngược xuống thành sau họng gây ho khan, ngứa rát cổ họng hoặc đằng hắng liên tục. Ngoài ra, sự chèn ép của khối u và áp lực dịch ứ đọng trong xoang khiến người bệnh cảm thấy đau nhức âm ỉ hoặc căng tức vùng gò má, đôi khi đau lan lên hốc mắt, trán hoặc ê buốt hàm răng trên. Khi polyp chèn ép rộng sang vùng khe khứu giác, cảm giác ngửi mùi của người bệnh cũng có thể bị suy giảm rõ rệt.

Quy trình chẩn đoán polyp xoang hàm tại cơ sở chuyên khoa

Để xác định chính xác polyp xoang hàm và phân biệt với các bệnh lý khối u khác tại vùng mũi xoang, bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng cần phối hợp nhiều biện pháp thăm khám lâm sàng và cận lâm sàng hiện đại.

Phương pháp ban đầu là nội soi mũi xoang bằng ống mềm hoặc ống cứng có gắn camera phóng đại. Kỹ thuật này cho phép bác sĩ quan sát trực tiếp hình thái hốc mũi, ngách mũi giữa và phát hiện sớm phần cuống hoặc thân polyp thò qua lỗ thông xoang hàm ra ngoài. Để đánh giá toàn diện mức độ tổn thương sâu bên trong xương, chụp cắt lớp vi tính (CT scan) mũi xoang đa lát cắt theo các bình diện đứng ngang và đứng dọc là tiêu chuẩn vàng. Hình ảnh CT scan giúp xác định kích thước, chân bám của khối polyp trong lòng xoang, mức độ tiêu xương hoặc biến đổi thành xương, đồng thời phát hiện các bất thường cấu trúc giải phẫu đi kèm. Trong một số trường hợp nghi ngờ u nấm hoặc tổn thương ác tính, chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc sinh thiết mô bệnh học sẽ được chỉ định để chẩn đoán phân biệt chính xác.

Các phương pháp điều trị polyp xoang hàm hiện nay

Hướng điều trị polyp xoang hàm phụ thuộc vào kích thước khối u và mức độ ảnh hưởng đến đường thở:

• Điều trị nội khoa: Áp dụng khi polyp nhỏ hoặc nhằm giảm viêm trước can thiệp. Bác sĩ thường chỉ định thuốc xịt mũi chứa corticosteroid tại chỗ, rửa mũi bằng nước muối sinh lý đẳng trương và có thể dùng kháng sinh nếu có nhiễm trùng cấp.
• Phẫu thuật nội soi mũi xoang chức năng (FESS): Phương pháp ưu tiên khi điều trị nội khoa không hiệu quả, khối polyp lớn gây nghẹt thở hoặc bít tắc xoang hoàn toàn. Phẫu thuật viên thao tác qua đường mũi tự nhiên để mở rộng lỗ thông xoang và cắt bỏ triệt để chân polyp, tái lập lưu thông không khí và dịch xoang mà không để lại vết mổ ngoài da.

Biện pháp chăm sóc và phòng ngừa nguy cơ tái phát

Sau khi điều trị, đặc biệt là sau phẫu thuật, nguy cơ tái phát của polyp xoang hàm vẫn có thể xảy ra nếu niêm mạc tiếp tục chịu sự kích ứng kéo dài. Do đó, việc thiết lập chế độ chăm sóc đường thở khoa học đóng vai trò quyết định đến hiệu quả lâu dài.

Người bệnh cần duy trì thói quen rửa mũi bằng nước muối sinh lý ấm đều đặn hằng ngày để loại bỏ bụi bẩn, dị nguyên và giữ ẩm niêm mạc mũi. Hạn chế tiếp xúc với khói thuốc lá, hóa chất độc hại, nấm mốc và môi trường nhiều bụi mịn bằng cách đeo khẩu trang đạt chuẩn khi ra ngoài. Kiểm soát tốt các bệnh lý nền mạn tính như viêm mũi dị ứng, hen suyễn và điều trị dứt điểm các bệnh lý nhiễm trùng vùng răng hàm trên. Người bệnh cũng cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch tái khám định kỳ theo hẹn của bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng để được nội soi kiểm tra hốc mổ, phát hiện sớm dấu hiệu tái phát và can thiệp kịp thời.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc xịt co mạch hoặc lạm dụng thuốc chứa corticoid kéo dài mà không có hướng dẫn từ bác sĩ vì có thể gây viêm mũi do thuốc hoặc tác dụng phụ toàn thân. Không tự ý dùng các loại tăm bông, que nhọn hoặc thảo dược không rõ nguồn gốc để ngoáy, chọc vào mũi nhằm làm rụng khối polyp, điều này dễ gây chảy máu dữ dội, thủng vách ngăn và nhiễm trùng lan tỏa. Mọi quyết định can thiệp phẫu thuật cần được bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng thăm khám và chỉ định cụ thể.

Tóm tắt

Polyp xoang hàm là bệnh lý lành tính nhưng gây ảnh hưởng lớn đến chất lượng hô hấp và cuộc sống nếu không được phát hiện, điều trị đúng cách. Sự kết hợp giữa chẩn đoán hình ảnh chính xác, can thiệp y khoa phù hợp và chăm sóc vệ sinh mũi xoang tích cực sẽ giúp loại bỏ khối polyp hiệu quả, đồng thời ngăn ngừa tối đa nguy cơ bệnh tái phát.