Cách điều trị phù não được sử dụng hiện nay

Điều trị phù não là gì?

Phù não không phải là một bệnh lý độc lập mà là hậu quả thứ phát của nhiều tổn thương thần kinh nghiêm trọng như chấn thương sọ não, đột quỵ nhồi máu não, xuất huyết não, viêm màng não, viêm não hoặc khối u não phát triển. Về mặt sinh lý bệnh, phù não thường được phân thành ba dạng chính bao gồm phù não do ngộ độc tế bào, phù não vận mạch do rò rỉ hàng rào máu não và phù não mô kẽ do ứ đọng dịch não tủy.

Khi lượng nước trong nhu mô não tăng lên, áp lực bên trong hộp sọ gia tăng nhanh chóng khiến các mạch máu bị chèn ép, dẫn tới thiếu máu cục bộ và nguy cơ thoát vị não. Mục đích cốt lõi của các phương pháp điều trị hiện đại là nhanh chóng làm giảm thể tích dịch dư thừa, ổn định tưới máu não và ngăn chặn chuỗi phản ứng thoái hóa tế bào thần kinh không hồi phục.

Kiểm soát đường thở và tối ưu hóa tư thế người bệnh

Mục tiêu hàng đầu trong xử trí phù não là hạ áp lực nội sọ, duy trì huyết áp và áp lực tưới máu não đầy đủ nhằm ngăn ngừa tổn thương thiếu máu cục bộ thứ phát. Bệnh nhân luôn được đặt nằm đầu cao khoảng 30 độ ở tư thế thẳng trục nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho dòng máu tĩnh mạch cảnh trở về tim, giảm ứ trệ tuần hoàn nội sọ.

Bên cạnh tư thế, các biện pháp hỗ trợ hô hấp đóng vai trò sống còn. Đặt ống nội khí quản và thở máy được áp dụng cho bệnh nhân suy giảm ý thức hoặc rối loạn hô hấp để duy trì nồng độ oxy máu tối ưu và kiểm soát áp lực riêng phần của carbon dioxide trong máu động mạch. Việc duy trì thông khí thích hợp giúp co mạch máu não tạm thời ở mức an toàn, hỗ trợ kiểm soát thể tích máu trong hộp sọ. Đồng thời, các thông số huyết động, điện giải và thăng bằng kiềm toan được theo dõi liên tục qua monitor hồi sức cấp cứu.

Liệu pháp thẩm thấu rút dịch mô não

Liệu pháp thẩm thấu là can thiệp nội khoa nền tảng giúp rút bớt lượng nước thừa tích tụ trong nhu mô não. Hai nhóm dung dịch ưu trương phổ biến nhất là mannitol và natri clorid ưu trương với các nồng độ khác nhau. Khi truyền vào hệ tuần hoàn, các chất này tạo ra sự chênh lệch áp suất thẩm thấu qua hàng rào máu não còn nguyên vẹn, kéo nước từ khoang kẽ và tế bào não vào lòng mạch, sau đó đào thải qua thận.

Bác sĩ điều trị sẽ theo dõi chặt chẽ áp lực thẩm thấu máu, chức năng thận và nồng độ điện giải trong huyết thanh để điều chỉnh tốc độ cũng như thời điểm dùng thuốc. Việc sử dụng liệu pháp thẩm thấu đòi hỏi tính toán cẩn trọng để tránh nguy cơ rối loạn điện giải nghiêm trọng, tụt huyết áp hoặc suy thận cấp do quá tải thẩm thấu.

Sử dụng thuốc an thần, chống co giật và chống viêm

Các thuốc an thần và giảm đau giúp bệnh nhân thở máy êm dịu, giảm lo âu, ngăn ngừa phản xạ ho hoặc kích thích gây tăng vọt áp lực nội sọ đột ngột. Trong các trường hợp tăng áp lực nội sọ kháng trị với liệu pháp thẩm thấu, bác sĩ có thể chỉ định liệu pháp hôn mê nhân tạo bằng barbiturat nhằm giảm tốc độ chuyển hóa oxy và nhu cầu tiêu thụ năng lượng của tế bào não.

Đối với phù não do khối u não hoặc áp xe não có hiện tượng phá vỡ hàng rào máu não gây thoát mạch, thuốc nhóm corticosteroid như dexamethason được sử dụng hiệu quả để ổn định màng tế bào và giảm rò rỉ dịch qua mao mạch. Tuy nhiên, corticosteroid không được khuyến cáo trong phù não do chấn thương sọ não hoặc nhồi máu não diện rộng vì không mang lại lợi ích và làm tăng nguy cơ biến chứng nhiễm trùng hoặc tăng đường huyết. Ngoài ra, việc dùng thuốc hạ sốt và thuốc chống động kinh cũng được áp dụng nhằm giảm thiểu tiêu thụ năng lượng não bộ.

Can thiệp ngoại khoa mở sọ giải áp và dẫn lưu dịch não tủy

Khi các biện pháp điều trị nội khoa tích cực không kiểm soát được tình trạng tăng áp lực nội sọ và nguy cơ tụt não đe dọa tính mạng, phẫu thuật mở sọ giải áp là giải pháp cứu mạng cần thiết. Bác sĩ phẫu thuật thần kinh sẽ mở một phần nắp sọ và mở rộng màng cứng nhằm tạo thêm không gian cho nhu mô não đang sưng phồng nở ra ngoài mà không bị chèn ép vào các cấu trúc thân não.

Bên cạnh mở sọ giải áp, các thủ thuật can thiệp ngoại khoa khác bao gồm đặt dẫn lưu não thất ngoài để tháo bớt dịch não tủy dư thừa, đặc biệt trong các trường hợp phù não kèm theo giãn não thất hoặc tắc nghẽn lưu thông dịch não tủy. Dẫn lưu não thất ngoài cũng hỗ trợ đo áp lực nội sọ liên tục với độ chính xác cao, giúp ê kíp điều trị theo dõi sát diễn biến bệnh lý và điều chỉnh phác đồ can thiệp kịp thời.

Điều trị triệt để nguyên nhân bệnh lý nền

Bên cạnh các can thiệp đặc hiệu hạ áp lực nội sọ, việc điều trị căn nguyên khởi phát là yếu tố quyết định sự phục hồi lâu dài của người bệnh. Nếu phù não bắt nguồn từ nhồi máu não cấp, bác sĩ sẽ cân nhắc các biện pháp tái tưới máu như can thiệp lấy huyết khối hoặc dùng thuốc tiêu sợi huyết khi còn trong khung giờ vàng.

Đối với phù não do viêm màng não, viêm não hoặc áp xe não, phác đồ kháng sinh hoặc kháng virus liều cao theo đường tĩnh mạch được triển khai khẩn cấp. Trong trường hợp chấn thương sọ não có khối máu tụ ngoài màng cứng hoặc dưới màng cứng, phẫu thuật lấy máu tụ cầm máu phải được thực hiện song song. Việc kiểm soát thân nhiệt chủ động nhằm tránh sốt cao và duy trì đường huyết ổn định cũng là một phần không thể tách rời trong quy trình chăm sóc bảo vệ thần kinh toàn diện.

Lưu ý an toàn

Mọi can thiệp điều trị phù não phải được thực hiện và giám sát nghiêm ngặt bởi bác sĩ chuyên khoa hồi sức cấp cứu và ngoại thần kinh tại bệnh viện có trang thiết bị chuyên dụng. Người nhà tuyệt đối không tự ý cho bệnh nhân uống bất kỳ loại thuốc, thảo dược hay truyền dịch tại nhà vì có thể làm tăng áp lực nội sọ cấp tính dẫn đến tử vong nhanh chóng. Thông tin bài viết chỉ mang tính giáo dục sức khỏe, không thay thế cho chỉ định điều trị y khoa.

Tóm tắt

Phù não là tình trạng cấp cứu thần kinh đòi hỏi phải phát hiện sớm và can thiệp y tế tích cực tại bệnh viện. Việc lựa chọn liệu pháp nội khoa, kiểm soát hồi sức hay phẫu thuật phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân gây bệnh và mức độ tăng áp lực nội sọ ở từng người bệnh. Gia đình cần tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa thần kinh để hỗ trợ bệnh nhân phục hồi tốt nhất.