Phù não sau đột quỵ có nguy hiểm không và cách xử trí

Phù não sau đột quỵ là gì?

Phù não sau đột quỵ là tình trạng tích tụ dịch bất thường bên trong tế bào thần kinh hoặc khoang gian bào của nhu mô não sau khi xảy ra tai biến mạch máu não. Hiện tượng ứ đọng dịch này làm gia tăng thể tích của mô não, dẫn đến gia tăng áp lực nội sọ bên trong cấu trúc kín của hộp sọ.

Tình trạng phù nề này có thể xuất hiện sau cả hai thể đột quỵ chính là nhồi máu não diện rộng và xuất huyết não tự phát. Mức độ phù não phụ thuộc vào kích thước vùng nhu mô não bị tổn thương, thời gian tái tưới máu và mức độ phản ứng viêm thứ phát. Quá trình phù nề thường bắt đầu tiến triển sau 24 giờ đầu, có xu hướng đạt đỉnh điểm sau khoảng 3 đến 5 ngày rồi thoái lui dần nếu được can thiệp tích cực.

Mức độ nguy hiểm của tình trạng phù não đối với tính mạng người bệnh

Phù não sau tai biến mạch máu não là một tình trạng cấp cứu thần kinh đặc biệt nguy hiểm. Thể tích hộp sọ ở người trưởng thành là một khoang cố định, không thể giãn nở. Khi thể tích dịch trong mô não gia tăng, áp lực bên trong hộp sọ sẽ tăng vọt, làm giảm lưu lượng máu tưới nuôi các vùng mô não lành lân cận.

Sự gia tăng áp lực nội sọ kéo dài không chỉ khiến tổn thương tế bào thần kinh lan rộng mà còn dẫn đến nguy cơ tụt não. Tụt não xảy ra khi các cấu trúc não bị đẩy lệch khỏi vị trí tự nhiên qua các khe màng cứng hoặc lỗ chẩm, chèn ép trực tiếp lên thân não nơi chứa các trung tâm điều hòa nhịp thở và tim mạch, dẫn đến tử vong nhanh chóng nếu không được can thiệp khẩn cấp.

Nguyên nhân và cơ chế dẫn đến hiện tượng phù não sau tai biến

Cơ chế gây phù não sau đột quỵ bắt nguồn từ sự gián đoạn nguồn cung cấp oxy và dưỡng chất đến tế bào não. Ở bệnh nhân đột quỵ nhồi máu não diện rộng, sự tắc nghẽn mạch máu khiến tế bào thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng, làm ngưng trệ bơm ion màng tế bào. Hậu quả là ion natri và nước tràn ồ ạt vào bên trong tế bào, gây ra hiện tượng phù độc tế bào ngay trong vài giờ đầu.

Tiếp sau đó, hàng rào máu não bị tổn hại nặng nề khiến huyết tương và protein từ lòng mạch thoát vào khoang kẽ quanh tế bào, tạo thành phù vận mạch. Ngoài ra, trong đột quỵ xuất huyết não, khối máu tụ chèn ép mô xung quanh cùng các chất thoái hóa của hemoglobin cũng kích hoạt phản ứng viêm và phù nề nhu mô não dữ dội.

Các dấu hiệu nhận biết phù não tiến triển xấu trên lâm sàng

Khi tình trạng phù não tiến triển, người bệnh thường biểu hiện các triệu chứng của hội chứng tăng áp lực nội sọ. Dấu hiệu ban đầu có thể là đau đầu dữ dội, nôn vọt, mờ mắt hoặc nhìn đôi do phù gai thị. Cảm giác bồn chồn, lú lẫn, kích động hoặc ngủ gà cũng là những cảnh báo sớm cần được lưu tâm.

Ở mức độ nặng hơn, người bệnh nhanh chóng rơi vào trạng thái lơ mơ, hôn mê sâu, co giật hoặc xuất hiện phản xạ đồng tử bất thường như đồng tử giãn một bên và không phản xạ với ánh sáng. Tam chứng Cushing gồm tăng huyết áp, nhịp tim chậm và rối loạn nhịp thở là dấu hiệu đe dọa tụt não tối khẩn cấp đòi hỏi cấp cứu ngay lập tức.

Hướng xử trí nội khoa nhằm kiểm soát áp lực sọ não

Việc kiểm soát phù não sau đột quỵ đòi hỏi người bệnh phải nằm điều trị tại phòng hồi sức tích cực thần kinh. Các biện pháp bảo tồn cơ bản bao gồm nâng cao đầu giường khoảng 30 độ để tăng cường dẫn lưu tĩnh mạch cảnh, duy trì thân nhiệt bình thường, kiểm soát đường huyết và huyết áp ở ngưỡng đích an toàn, kết hợp đặt nội khí quản thông khí nhân tạo để điều chỉnh nồng độ oxy và carbon dioxide trong máu.

Về mặt dược lý, bác sĩ có thể sử dụng các dung dịch ưu trương như mannitol truyền tĩnh mạch hoặc natri clorid ưu trương nhằm tạo chênh lệch áp suất thẩm thấu, rút bớt lượng nước thừa từ mô não vào lòng mạch để đào thải ra ngoài. Mọi chỉ định thuốc thẩm thấu đều phải được giám sát nghiêm ngặt về điện giải và chức năng thận.

Vai trò của can thiệp phẫu thuật mở sọ giải áp

Trong các trường hợp nhồi máu não ác tính diện rộng hoặc xuất huyết não khối lượng lớn kèm phù não trơ với liệu pháp nội khoa, phẫu thuật mở sọ giải áp có thể được bác sĩ ngoại thần kinh chỉ định. Phương pháp này tạm thời tháo bỏ một mảng xương sọ lớn và mở màng cứng nhằm tạo khoảng trống cho nhu mô não phồng ra ngoài mà không chèn ép các cấu trúc sinh tồn bên dưới.

Can thiệp ngoại khoa kịp thời giúp hạ áp lực nội sọ nhanh chóng, bảo vệ tưới máu não và giảm đáng kể tỷ lệ tử vong. Mảnh xương sọ sau đó sẽ được bảo quản và phẫu thuật ghép lại khi tình trạng phù não đã hoàn toàn thoái lui sau vài tuần hoặc vài tháng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất phổ biến kiến thức y học và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ từ bác sĩ điều trị. Người nhà tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng các bài thuốc dân gian, thuốc hạ huyết áp truyền miệng hoặc bất kỳ dung dịch nào ngoài chỉ định của bác sĩ tại bệnh viện. Mọi biến chuyển về tri giác cần được thông báo khẩn cấp cho nhân viên y tế phụ trách.

Tóm tắt

Phù não sau đột quỵ là biến chứng cấp cứu nội khoa đặc biệt nghiêm trọng, có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng nếu áp lực nội sọ không được kiểm soát kịp thời. Việc theo dõi sát sao tri giác cùng dấu hiệu thần kinh trong những ngày đầu sau tai biến giúp phát hiện sớm nguy cơ chèn ép. Toàn bộ quá trình đánh giá và can thiệp đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ của đội ngũ bác sĩ chuyên khoa hồi sức cấp cứu và ngoại thần kinh.