Phù não do độ cao: Nguyên nhân, triệu chứng và cách phòng ngừa khi leo núi

Phù não do độ cao là gì?

Phù脑 do độ cao được coi là dạng tiến triển nặng nhất của hội chứng say núi cấp tính. Hiện tượng này xảy ra khi tình trạng thiếu oxy mô brain kéo dài làm rối loạn hàng rào máu brain, khiến dịch lỏng thoát khỏi lòng mạch và tràn vào các mô xung quanh. Nguy cơ mắc phải phù脑 do độ cao gia tăng đáng kể ở những người di chuyển lên cao quá nhanh, gắng sức thể lực quá mức hoặc có tiền sử say núi nặng. Việc nhận biết sớm các biểu hiện ban đầu và nắm vững nguyên tắc di chuyển an toàn là yếu tố quyết định để bảo vệ sức khỏe khi tham gia các hoạt động leo núi hoặc di chuyển lên vùng cao nguyên.

Cơ chế hình thành phù脑 do độ cao khi lên vùng núi cao

Hiện tượng phù脑 do độ cao nảy sinh từ sự thay đổi áp suất khí quyển khi con người di chuyển lên các độ cao lớn. Càng lên cao, không khí càng loãng và áp suất riêng phần của oxy giảm mạnh, khiến lượng oxy cung cấp cho các cơ quan suy giảm nghiêm trọng.

Để bù đắp tình trạng thiếu oxy, các mạch máu nuôi não phải giãn ra để tăng cường lưu lượng máu. Tuy nhiên, khi tình trạng thiếu oxy diễn ra quá nhanh và kéo dài, áp lực trong mạch máu tăng cao kết hợp với các phản ứng viêm tại chỗ làm tổn thương hàng rào máu脑. Sự đứt gãy tính vẹn toàn của hàng rào này khiến dịch lỏng thấm qua thành mạch, đi vào các khoảng kẽ của mô脑 và tạo nên tình trạng phù脑. Quá trình này làm gia tăng áp lực nội sọ, chèn ép các cấu trúc thần kinh quan trọng và làm suy giảm chức năng điều khiển của bộ脑.

Các dấu hiệu cảnh báo phù脑 do độ cao cần chú ý

Dấu hiệu của phù脑 do độ cao thường bắt đầu bằng các biểu hiện của say núi cấp tính nhưng tiến triển nặng hơn rất nhiều. Triệu chứng đặc trưng nhất là tình trạng mất phối hợp động tác, đi đứng loạng choạng, mất thăng bằng tương tự như người đang say rượu. Người bệnh có thể không thể bước đi trên một đường thẳng hoặc ngã quỵ khi cố gắng di chuyển.

Bên cạnh đó, đau đầu dữ dội là dấu hiệu phổ biến và thường không đáp ứng với các thuốc giảm đau thông thường. Người bị phù脑 do độ cao cũng gặp phải sự thay đổi rõ rệt về trạng thái tâm thần như lú lẫn, suy giảm trí nhớ, phản ứng chậm chạp, thay đổi hành vi hoặc u ám trí tuệ. Trong các trường hợp nghiêm trọng hơn, người bệnh có thể xuất hiện ảo giác, co giật, suy giảm ý thức và đi vào hôn mê sâu chỉ trong vòng vài giờ nếu không được cứu chữa kịp thời.

Nguyên tắc xử trí khẩn cấp khi nghi ngờ bị phù脑 do độ cao

Khi phát hiện một người có biểu hiện nghi ngờ phù脑 do độ cao, nguyên tắc quan trọng và ưu tiên hàng đầu là phải hạ độ cao ngay lập tức. Việc di chuyển người bệnh xuống vùng độ cao thấp hơn từ 500 đến 1.000 mét có thể giúp cải thiện đáng kể tình trạng thiếu oxy và giảm áp lực nội sọ. Không bao giờ được để người bệnh ở lại một mình hoặc tiếp tục di chuyển lên cao hơn.

Trong thời gian chờ đợi hoặc di chuyển xuống hạ lưu, nếu có sẵn nguồn oxy y tế, cần cho người bệnh thở oxy liều cao ngay lập tức. Việc sử dụng các thiết bị hỗ trợ như túi áp suất di động cũng giúp tái tạo môi trường áp suất cao hơn tạm thời. Bên cạnh đó, người bệnh cần được giữ ấm, nghỉ ngơi hoàn toàn và chuyển khẩn cấp đến cơ sở y tế gần nhất để bác sĩ chuyên khoa thần kinh hoặc y học thảm họa thăm khám, dùng các thuốc chuyên khoa kiểm soát phù脑 và theo dõi chức năng sống.

Phương pháp thích ứng và phòng ngừa phù脑 do độ cao

Phòng ngừa phù脑 do độ cao đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng và tuân thủ chặt chẽ lịch trình thích ứng độ cao. Nguyên tắc quan trọng nhất là tăng độ cao ngủ một cách từ tốn. Khi vượt qua độ cao 3.000 mét, người di chuyển chỉ nên tăng độ cao ngủ thêm khoảng 300 đến 500 mét mỗi ngày và nên dành ra một ngày nghỉ ngơi sau mỗi 3 đến 4 ngày di chuyển.

Ngoài ra, duy trì lượng nước đầy đủ cho cơ thể và tránh tiêu thụ đồ uống có cồn hay thuốc ngủ là yếu tố cần thiết giúp hệ hô hấp phản ứng tốt với môi trường thiếu oxy. Người tham gia leo núi cần theo dõi sát sao sức khỏe bản thân và các thành viên trong đoàn. Nếu có các triệu chứng say núi cấp tính dai dẳng, tuyệt đối không di chuyển lên cao hơn cho đến khi các triệu chứng hoàn toàn biến mất. Việc tham khảo ý kiến bác sĩ y học thể thao hoặc bác sĩ tư vấn du lịch trước chuyến đi cũng giúp người có nguy cơ cao chủ động chuẩn bị các phương án dự phòng an toàn.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa chuyên nghiệp. Phù脑 do độ cao là một diễn biến cấp tính nguy hiểm đến tính mạng, tuyệt đối không tự điều trị tại chỗ bằng các mẹo dân gian hoặc tự ý dùng thuốc mà không có chỉ định từ bác sĩ. Mỗi người có mức độ nhạy cảm và khả năng thích nghi với độ cao hoàn toàn khác nhau. Khi xuất hiện dấu hiệu bất thường, việc di chuyển xuống độ cao thấp hơn và liên hệ ngay với lực lượng cứu hộ y tế là điều bắt buộc.

Tóm tắt

Phù脑 do độ cao là rủi ro y khoa nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể phòng tránh nếu nắm rõ kiến thức và tuân thủ các nguyên tắc thích ứng độ cao. Lên kế hoạch di chuyển hợp lý, nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo và chủ động hạ độ cao kịp thời chính là yếu tố then chốt giúp bảo vệ tính mạng cho các chuyến hành trình chinh phục vùng đất cao.