Phơi nhiễm HIV là gì và cách xử lý đúng khi bị phơi nhiễm HIV

Phơi nhiễm HIV là gì?

Phơi nhiễm HIV mô tả trạng thái một người tiếp xúc với nguồn lây truyền virus gây suy giảm miễn dịch ở người thông qua đường máu, dịch sinh dục hoặc các dịch cơ thể khác có khả năng mang virus. Tình trạng này diễn ra khi hàng rào bảo vệ tự nhiên của cơ thể bị phá vỡ, chẳng hạn như da bị kim tiêm đâm thủng, vết trầy xước dính máu, hoặc niêm mạc mắt, mũi, miệng, đường sinh dục tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết sinh học.

Virus HIV không thể lây nhiễm qua vùng da lành lặn không bị tổn thương. Ngay cả khi xảy ra sự cố tiếp xúc, virus cần có thời gian xâm nhập vào các tế bào miễn dịch tại chỗ trước khi nhân lên và phát tán đi khắp cơ thể. Do đó, giai đoạn ngay sau khi tiếp xúc được xem là thời điểm vàng để can thiệp nhằm ngăn chặn hoàn toàn quá trình nhiễm trùng cố định.

Các tình huống phơi nhiễm HIV thường gặp trong đời sống

Phơi nhiễm HIV được chia thành hai nhóm chính gồm phơi nhiễm nghề nghiệp và phơi nhiễm ngoài môi trường nghề nghiệp. Phơi nhiễm nghề nghiệp thường xảy ra ở nhân viên y tế, công an hoặc người làm nhiệm vụ khi bị kim tiêm đâm, dao mổ cứa hoặc máu bệnh nhân bắn vào mắt, miệng. Phơi nhiễm ngoài nghề nghiệp phát sinh trong sinh hoạt đời sống như quan hệ tình dục không sử dụng biện pháp bảo vệ, rách bao cao su, sử dụng chung bơm kim tiêm hoặc sự cố va chạm với vật sắc nhọn dính máu ở nơi công cộng.

Khả năng truyền bệnh phụ thuộc vào các yếu tố cốt lõi gồm đường tiếp xúc, mức độ tổn thương của hàng rào biểu mô, thể tích dịch sinh học xâm nhập và tải lượng virus HIV trong nguồn phơi nhiễm. Vết thương sâu, chảy máu nhiều hoặc niêm mạc mắt tiếp xúc lượng dịch lớn có nguy cơ lây truyền cao hơn so với tiếp xúc ngoài da xây xát nhẹ.

Các bước sơ cứu và xử trí vết thương tại chỗ ngay sau sự cố

Khi xảy ra sự cố phơi nhiễm qua da trầy xước hoặc kim đâm, điều đầu tiên cần thực hiện là rửa ngay vết thương dưới vòi nước sạch đang chảy. Để máu tự chảy nhẹ ra ngoài trong thời gian ngắn mà không bóp nặn, chà xát mạnh hay rạch rộng vết thương, vì động tác ép mạnh có thể làm dập nát mô và tạo điều kiện cho virus xâm nhập sâu hơn. Rửa sạch tổn thương bằng xà phòng dịu nhẹ và sát trùng lại bằng dung dịch cồn y tế hoặc povidone iodine.

Trường hợp máu hoặc dịch tiết bắn vào niêm mạc mắt, người bị phơi nhiễm cần nghiêng đầu và rửa mắt liên tục bằng nước muối sinh lý 0,9% hoặc nước sạch trong ít nhất 10 đến 15 phút. Nếu dịch bắn vào khoang miệng hoặc mũi, cần súc miệng, xịt rửa mũi nhiều lần bằng nước muối sinh lý sạch. Tuyệt đối không dùng các hóa chất tẩy rửa mạnh để nhỏ mắt hay thụt rửa sâu các vùng niêm mạc nhạy cảm.

Quy trình thăm khám y tế và đánh giá mức độ nguy cơ lây nhiễm

Sau khi hoàn tất sơ cứu tại chỗ, người gặp sự cố cần đến ngay trung tâm y tế, bệnh viện hoặc phòng khám chuyên khoa bệnh truyền nhiễm gần nhất. Khung thời gian từ khi tiếp xúc đến khi can thiệp y tế đóng vai trò sống còn. Việc đánh giá chuyên môn cần được triển khai càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng vài giờ đầu và không vượt quá 72 giờ sau phơi nhiễm.

Bác sĩ sẽ tiến hành khai thác bệnh sử, xác định nguồn gốc sự cố, kiểm tra tiền sử tiêm phòng viêm gan B và chỉ định xét nghiệm HIV ban đầu cho người phơi nhiễm. Xét nghiệm này nhằm xác nhận người gặp sự cố chưa nhiễm HIV trước thời điểm xảy ra tai nạn. Nếu nguồn lây có mặt, việc xác định tình trạng điều trị thuốc kháng virus của người đó cũng hỗ trợ bác sĩ đưa ra quyết định lâm sàng chuẩn xác.

Vai trò của điều trị dự phòng sau phơi nhiễm PEP trong 72 giờ đầu

Điều trị dự phòng sau phơi nhiễm, hay còn gọi là PEP, là biện pháp can thiệp y khoa sử dụng các thuốc kháng virus ARV nhằm ngăn chặn sự nhân lên của HIV trong cơ thể người vừa tiếp xúc với nguồn lây. Thuốc hoạt động bằng cách ngăn chặn virus xâm nhập vào các tế bào miễn dịch lympho T CD4 và thiết lập tình trạng nhiễm trùng mạn tính.

Một phác đồ PEP chuẩn thường kết hợp 3 loại thuốc kháng virus theo chỉ định y khoa và yêu cầu người dùng phải tuân thủ nghiêm ngặt trong đủ 28 ngày liên tục. Người phơi nhiễm cần uống thuốc đúng giờ, không tự ý bỏ liều hoặc ngừng thuốc khi thấy cơ thể bình thường. Trong suốt thời gian điều trị dự phòng, việc thực hiện các biện pháp quan hệ tình dục an toàn là bắt buộc để tránh nguy cơ lây truyền thứ phát cho bạn tình.

Lưu ý an toàn

Các thông tin xử trí phơi nhiễm mang tính giáo dục y tế cộng đồng và không thay thế cho chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa truyền nhiễm. Người bị phơi nhiễm tuyệt đối không tự ý mua hoặc mượn thuốc kháng virus ARV trôi nổi để tự điều trị tại nhà vì nguy cơ sai phác đồ và tác dụng phụ nguy hiểm. Trong quá trình điều trị dự phòng, cần thông báo ngay cho nhân viên y tế nếu xuất hiện dấu hiệu dị ứng, phát ban, buồn nôn hoặc suy nhược nặng.

Tóm tắt

Hiểu đúng về phơi nhiễm HIV giúp người gặp sự cố giữ được bình tĩnh và hành động chính xác trong khung thời gian vàng. Việc xử lý vết thương ban đầu đúng kỹ thuật cùng can thiệp y tế kịp thời bằng thuốc kháng virus dự phòng là yếu tố quyết định giúp hạn chế tối đa nguy cơ lây truyền HIV sang cơ thể.