Phân biệt zona thần kinh và thủy đậu qua các dấu hiệu điển hình

Phân biệt zona thần kinh và thủy đậu là gì?

Zona thần kinh và thủy đậu là hai bệnh cảnh lâm sàng riêng biệt nhưng đều có liên quan mật thiết đến cùng một tác nhân vi sinh vật là virus Varicella-Zoster. Khi một người lần đầu tiên tiếp xúc và nhiễm loại virus này, cơ thể sẽ biểu hiện dưới dạng bệnh thủy đậu với phản ứng nhiễm trùng tiên phát gây phát ban lan tỏa toàn thân.

Sau khi người bệnh khỏi thủy đậu, virus Varicella-Zoster không bị tiêu diệt hoàn toàn mà di chuyển ngược dọc theo các sợi thần kinh để ẩn náu ở trạng thái không hoạt động tại các hạch rễ thần kinh cảm giác cạnh tủy sống. Khi gặp điều kiện thuận lợi như tuổi tác cao, sức đề kháng suy giảm, sang chấn tinh thần hoặc mắc các bệnh lý mạn tính, virus này sẽ thức giấc, nhân lên và di chuyển dọc theo dây thần kinh ra bề mặt da, hình thành nên bệnh zona thần kinh với tổn thương khu trú rõ rệt.

Đặc điểm phân bố và hình thái nốt mụn nước trên da

Thủy đậu thường khởi phát với các nốt phát ban đỏ rải rác khắp cơ thể, xuất hiện đầu tiên ở vùng mặt, ngực, lưng rồi nhanh chóng lan ra toàn thân và các chi. Tổn thương ban đầu là nốt sẩn đỏ, sau đó tiến triển thành mụn nước hình giọt sương trong suốt, đáy nông, rải rác từng nốt đơn lẻ và có thể mọc thành nhiều đợt kế tiếp nhau khiến trên cùng một vùng da có cả nốt mới lẫn vảy tiết khô.

Ngược lại, ban mụn nước trong bệnh zona thần kinh có xu hướng mọc cụm lại thành từng chùm dính sát nhau, phân bố nghiêm ngặt dọc theo đường đi của một dây thần kinh cảm giác ngoại biên. Điểm đặc trưng nhất của zona là tổn thương hầu như chỉ xuất hiện ở một bên cơ thể, chẳng hạn như nửa bên ngực, mạn sườn, một bên trán hoặc một bên cổ, và có ranh giới rõ rệt không vượt qua đường giữa cơ thể. Mụn nước zona thường căng bóng hơn, chứa dịch trong và sau vài ngày có thể đục dần trước khi đóng vảy.

Tính chất đau đớn và cảm giác tổn thương thần kinh

Ở bệnh thủy đậu, cảm giác khó chịu nổi bật nhất là tình trạng ngứa ngáy dữ dội khắp các vùng da nổi mụn nước, thôi thúc người bệnh muốn cào gãi liên tục. Người bệnh có thể cảm thấy mệt mỏi, sốt nhẹ hoặc đau mỏi cơ toàn thân nhưng ít khi ghi nhận tình trạng đau buốt khu trú dữ dội trên từng mảng da.

Trong khi đó, zona thần kinh gây ra cảm giác đau rát vô cùng đặc trưng do virus tấn công trực tiếp vào dây thần kinh cảm giác. Trước khi mụn nước nổi lên từ một đến vài ngày, người bệnh đã có thể cảm nhận thấy cơn đau nhức, châm chích, bỏng rát hoặc tăng cảm giác da tại đúng vùng chuẩn bị phát ban. Cơn đau zona có thể âm ỉ liên tục hoặc nhói từng cơn buốt nhói, gây cản trở giấc ngủ và sinh hoạt thường nhật. Thậm chí sau khi tổn thương da đã lành, một số người bệnh vẫn phải chịu đựng biến chứng đau dây thần kinh sau zona kéo dài nhiều tháng.

Độ tuổi mắc bệnh và cơ chế lây truyền trong cộng đồng

Thủy đậu có thể gặp ở bất kỳ lứa tuổi nào nhưng tỷ lệ mắc tập trung cao nhất ở trẻ em trong độ tuổi mẫu giáo và học sinh chưa được tiêm phòng đầy đủ. Bệnh lây lan rất nhanh trong môi trường tập thể thông qua các giọt bắn đường hô hấp khi người bệnh ho, hắt hơi hoặc khi tiếp xúc với dịch tiết từ tổn thương da.

Trái lại, zona thần kinh hiếm khi gặp ở trẻ nhỏ mà chủ yếu xuất hiện ở người trưởng thành, người cao tuổi hoặc những người có hệ miễn dịch suy giảm như người đang điều trị ức chế miễn dịch, bệnh nhân ung thư hoặc người chịu căng thẳng kéo dài. Zona thần kinh không lây truyền qua đường không khí như thủy đậu. Người mắc zona chỉ có nguy cơ làm lây truyền virus sang người chưa từng mắc thủy đậu nếu người đó chạm trực tiếp vào dịch mụn nước chưa đóng vảy. Khi đó, người bị lây sẽ phát triển thành bệnh thủy đậu chứ không phải bệnh zona.

Nguy cơ biến chứng và mức độ ảnh hưởng đến sức khỏe

Đối với thủy đậu, nguy cơ biến chứng thường gặp bao gồm bội nhiễm vi khuẩn trên da dẫn đến viêm mô tế bào, để lại sẹo lõm sâu hoặc nặng hơn là viêm phổi thủy đậu và viêm não, đặc biệt ở trẻ sơ sinh, người trưởng thành và phụ nữ mang thai. Quá trình hồi phục đòi hỏi giữ vệ sinh cơ thể sạch sẽ và hạn chế tối đa việc làm vỡ mụn nước.

Đối với zona thần kinh, biến chứng đáng ngại nhất là đau dây thần kinh sau zona, khiến bệnh nhân chịu đựng cơn đau dai dẳng dù da đã liền sẹo hoàn toàn. Ngoài ra, nếu zona xuất hiện ở vùng mắt và trán thuộc nhánh thần kinh sinh ba, bệnh nhân có nguy cơ bị viêm giác mạc, loét giác mạc, thậm chí đe dọa thị lực nếu không được bác sĩ chuyên khoa mắt và da liễu can thiệp sớm. Trường hợp zona tổn thương dây thần kinh mặt có thể dẫn đến hội chứng Ramsay Hunt gây liệt mặt ngoại biên và giảm thính lực.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa phổ thông, không thay thế cho việc thăm khám và chẩn đoán lâm sàng của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc kháng virus, thuốc giảm đau hay thuốc bôi chứa corticoid khi chưa có chỉ định y tế. Không áp dụng các biện pháp truyền miệng như đắp lá cây, rạch mụn nước hoặc khoán bùa vì có thể gây nhiễm trùng máu nguy hiểm. Khi phát hiện các dấu hiệu nghi ngờ, cần sớm đến bệnh viện để được tư vấn chính xác.

Tóm tắt

Mặc dù zona thần kinh và thủy đậu cùng xuất phát từ virus Varicella-Zoster, tính chất phát ban, mức độ đau đớn và nguy cơ biến chứng của hai bệnh lại có nhiều điểm khác biệt. Khi nhận thấy cơ thể xuất hiện các nốt mụn nước kèm theo cảm giác bất thường, người bệnh nên chủ động đến cơ sở y tế có chuyên khoa da liễu hoặc truyền nhiễm để được bác sĩ thăm khám và hướng dẫn phác đồ kiểm soát an toàn, hiệu quả.