Phân biệt khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính như thế nào

Phân biệt khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là gì?

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, thường gọi tắt là COPD, là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ một nhóm bệnh lý hô hấp tiến triển, gây khó thở kéo dài do đường thở bị hẹp và tắc nghẽn luồng khí ra vào phổi. Tình trạng tắc nghẽn này mang tính chất không hồi phục hoàn toàn và có xu hướng tăng dần theo thời gian nếu không được kiểm soát.

Trong bức tranh lâm sàng của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hai dạng tổn thương bệnh học kinh điển thường gặp nhất là viêm phế quản mạn tính và khí phế thũng. Trong đó, khí phế thũng mô tả sự phá hủy dần dần thành của các túi khí nhỏ trong phổi gọi là phế nang. Sự suy giảm cấu trúc này làm diện tích trao đổi oxy và carbon dioxide bị thu hẹp, khiến không khí bị ứ đọng lại bên trong lồng ngực. Do đó, người được chẩn đoán khí phế thũng phần lớn đều nằm trong bệnh cảnh chung của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhưng bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính lại có phạm vi rộng lớn hơn chỉ riêng tổn thương khí phế thũng.

Bản chất y khoa của khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Khác biệt nền tảng đầu tiên nằm ở bản chất định nghĩa y khoa. Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính là một chẩn đoán lâm sàng tổng thể, đánh giá dựa trên tình trạng hạn chế luồng khí thở ra khi đo chức năng thông khí phổi. Bệnh cảnh này phản ánh phản ứng viêm mạn tính của đường thở và nhu mô phổi trước các hạt bụi hoặc khí độc hại, phổ biến nhất là khói thuốc lá.

Ngược lại, khí phế thũng về bản chất là một chẩn đoán giải phẫu bệnh lý. Thuật ngữ này mô tả sự giãn rộng vĩnh viễn và phá hủy thành của các phế nang nằm ở phần xa của tiểu phế quản tận, không kèm theo tình trạng xơ hóa rõ rệt. Như vậy, khí phế thũng là nguyên nhân cơ học gây mất độ đàn hồi của nhu mô phổi và làm xẹp đường thở nhỏ khi thở ra, đóng góp trực tiếp vào hội chứng tắc nghẽn của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính.

Đặc điểm triệu chứng lâm sàng ở người bệnh khí phế thũng và COPD

Mặc dù cùng gây ra tình trạng khó thở, biểu hiện nổi bật của người có ưu thế khí phế thũng thường có những nét tương đối đặc thù so với các thể khác trong bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Người mang thể khí phế thũng chiếm ưu thế thường biểu hiện khó thở khi gắng sức là triệu chứng sớm nhất và nặng nề nhất, trong khi ho và khạc đờm có thể ít xuất hiện hơn trong giai đoạn đầu. Họ thường có xu hướng thở chúm môi khi thở ra để ngăn đường dẫn khí bị xẹp.

Trong khi đó, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính nói chung, đặc biệt khi kèm theo viêm phế quản mạn tính, thường biểu hiện bằng ho dai dẳng có đờm kéo dài nhiều tháng trong năm, kèm theo các đợt bùng phát nhiễm trùng đường hô hấp tái diễn. Ở người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính giai đoạn tiến triển, cả triệu chứng tắc nghẽn đường thở do tăng tiết dịch nhầy và triệu chứng ứ khí do phá hủy phế nang thường đan xen phức tạp trên cùng một người bệnh.

Phương pháp chẩn đoán khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính

Để chẩn đoán bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, tiêu chuẩn vàng bắt buộc là đo chức năng hô hấp bằng phế dung kế. Bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ đánh giá chỉ số thông khí sau khi dùng thuốc giãn phế quản; nếu chỉ số FEV1/FVC dưới ngưỡng quy định và không hồi phục hoàn toàn, chẩn đoán tắc nghẽn luồng khí mạn tính sẽ được xác lập. Kỹ thuật này giúp phân độ mức độ tắc nghẽn và theo dõi diễn tiến chức năng phổi.

Đối với khí phế thũng, việc xác định tổn thương cấu trúc chủ yếu dựa vào các phương tiện chẩn đoán hình ảnh và thăm dò chuyên sâu. Chụp X-quang ngực thẳng có thể gợi ý hình ảnh lồng ngực hình thùng, cơ hoành hạ thấp và phổi tăng sáng do ứ khí. Tuy nhiên, chụp cắt lớp vi tính lồng ngực độ phân giải cao mới là công cụ nhạy bén nhất giúp bác sĩ quan sát rõ mức độ phá hủy vách phế nang và sự hình thành các bóng khí trong phổi. Ngoài ra, đo độ khuếch tán khí qua màng phế nang mao mạch cũng giúp đánh giá sự suy giảm trao đổi khí đặc thù của khí phế thũng.

Nguyên tắc điều trị và chăm sóc hô hấp lâu dài

Vì khí phế thũng là một phần cấu thành của bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, định hướng quản lý chung giữa hai tình trạng này có nhiều điểm tương đồng nhưng cũng có những cân nhắc chuyên biệt. Bước can thiệp nền tảng quan trọng nhất cho cả hai trường hợp là loại bỏ ngay lập tức các yếu tố gây hại, đặc biệt là ngừng hút thuốc lá và tránh tiếp xúc với khói bụi độc hại, nhằm làm chậm tốc độ suy giảm chức năng phổi.

Về phương diện y khoa, người bệnh thường được bác sĩ hướng dẫn sử dụng các thuốc dạng hít kiểm soát triệu chứng như thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài, kết hợp tập phục hồi chức năng hô hấp và tiêm phòng vắc xin định kỳ. Tuy nhiên, ở những người có tổn thương khí phế thũng nặng nề khu trú, các bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc thêm các can thiệp đặc thù như phẫu thuật giảm thể tích phổi hoặc đặt van phế quản một chiều để cải thiện thể tích thở cho những vùng phổi lành còn lại.

Lưu ý an toàn

Các thông tin phân biệt giữa khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại cương, tuyệt đối không thay thế cho việc thăm khám lâm sàng và kết luận của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Người bệnh không được tự ý chẩn đoán dựa trên cảm nhận cá nhân, không tự mua các loại thuốc xịt hoặc thuốc hít giãn phế quản khi chưa có chỉ định y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu hô hấp bất thường như khó thở tăng dần, ho kéo dài không rõ nguyên nhân hoặc thở khò khè, cần đến các cơ sở y tế có trang bị máy đo chức năng hô hấp để được chẩn đoán chính xác và tư vấn phác đồ phù hợp.

Tóm tắt

Tóm lại, khí phế thũng và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính không phải hai căn bệnh tách rời mà có mối quan hệ mật thiết giữa tổn thương cấu trúc phế nang và hội chứng tắc nghẽn đường thở toàn diện. Nhận thức đúng bản chất vấn đề giúp người bệnh chủ động phòng ngừa các yếu tố nguy cơ, kiên trì cai thuốc lá và tuân thủ chặt chẽ phác đồ theo dõi định kỳ cùng bác sĩ chuyên khoa hô hấp để duy trì chất lượng cuộc sống lâu dài.