Phân biệt huyết thanh và huyết tương trong xét nghiệm

Phân biệt huyết thanh và huyết tương là gì?

Máu toàn phần trong cơ thể người bao gồm hai thành phần cơ bản: các tế bào máu chiếm khoảng 45% thể tích và phần dịch lỏng chiếm khoảng 55% còn lại. Phần dịch lỏng này ở trạng thái tuần hoàn tự nhiên chính là huyết tương, chứa nước, protein hòa tan, hormone, khoáng chất và toàn bộ hệ thống yếu tố đông máu.

Khi máu được lấy ra ngoài cơ thể mà không sử dụng chất chống đông, quá trình đông máu tự nhiên sẽ diễn ra. Sợi huyết fibrin được hình thành để tạo thành cục máu đông giữ các tế bào lại. Phần chất lỏng màu vàng nhạt còn sót lại sau khi cục máu đông co rút và được ly tâm tách bỏ chính là huyết thanh. Nói một cách đơn giản, huyết thanh chính là huyết tương đã loại bỏ toàn bộ fibrinogen cùng các yếu tố đông máu đã bị tiêu thụ trong phản ứng đông.

Bản chất sinh học và thành phần của huyết tương

Huyết tương là môi trường lỏng vận chuyển chính của hệ tuần hoàn, duy trì thể tích máu và cân bằng áp suất thẩm thấu keo trong cơ thể. Thành phần của huyết tương bao gồm khoảng 90 đến 92% là nước, còn lại là các chất hòa tan thiết yếu. Trong đó, protein huyết tương đóng vai trò then chốt gồm albumin giữ áp suất keo, globulin tham gia miễn dịch cùng fibrinogen và các yếu tố đông máu khác.

Ngoài protein, huyết tương còn chứa các chất điện giải như natri, kali, canxi, clorua, bicarbonate; các chất dinh dưỡng như glucose, acid amin, lipid; các hormone nội tiết và các sản phẩm chuyển hóa cần bài tiết như urê, creatinin. Vì chưa trải qua phản ứng đông máu, huyết tương giữ nguyên vẹn toàn bộ hệ thống protein hòa tan tự nhiên của cơ thể.

Đặc điểm và quy trình thu nhận huyết thanh

Huyết thanh được tạo ra khi mẫu máu toàn phần được để đông tự nhiên ở nhiệt độ phòng trong khoảng thời gian nhất định, thường từ 30 đến 60 phút. Sau khi mạng lưới fibrin hình thành hoàn chỉnh và ôm lấy toàn bộ tế bào máu tạo thành khối đông, ống nghiệm được đưa vào máy ly tâm với tốc độ quy chuẩn để tách riêng phần dịch nổi phía trên.

Phần dịch nổi thu được không còn chứa fibrinogen cũng như một số yếu tố đông máu như prothrombin, yếu tố V, yếu tố VIII do chúng đã bị tiêu hao trong quá trình tạo cục máu đông. Tuy nhiên, huyết thanh vẫn lưu giữ nồng độ ổn định của các kháng thể, kháng nguyên, men chuyển hóa, chất điện giải và hầu hết các chất hóa sinh khác. Do không bị pha loãng bởi chất chống đông, huyết thanh được xem là mẫu bệnh phẩm lý tưởng cho nhiều phân tích sinh hóa và miễn dịch.

Điểm khác biệt then chốt giữa huyết thanh và huyết tương

Điểm khác biệt căn bản nhất giữa hai chế phẩm nằm ở sự hiện diện của chất chống đông và fibrinogen. Để thu được huyết tương, nhân viên y tế bắt buộc phải sử dụng ống nghiệm có tráng sẵn chất chống đông như heparin, EDTA hoặc natri citrat trước khi đem ly tâm trực tiếp mà không cần chờ đông. Ngược lại, huyết thanh được thu nhận từ ống nghiệm thông thường không có chất chống đông, đòi hỏi thời gian chờ máu đông tự nhiên trước khi quay ly tâm.

Về thể tích thu được, lượng huyết tương tách từ một lượng máu nhất định thường nhiều hơn huyết thanh vì không bị giữ lại dịch trong mạng lưới cục máu đông. Ngoài ra, độ nhớt của huyết tương cũng cao hơn huyết thanh do vẫn còn giữ lại lượng lớn protein sợi fibrinogen.

Ứng dụng cụ thể của huyết thanh và huyết tương trong y học

Trong thực hành lâm sàng, việc lựa chọn huyết thanh hay huyết tương phụ thuộc chặt chẽ vào mục đích chẩn đoán và nguyên lý của từng kỹ thuật xét nghiệm. Huyết tương thường được ưu tiên sử dụng trong các xét nghiệm đông máu toàn bộ như thời gian prothrombin, định lượng fibrinogen hoặc các tình huống cấp cứu cần kết quả sinh hóa nhanh do không mất thời gian chờ máu đông. Huyết tương cũng được tách chiết để truyền cho người bệnh mất máu hoặc rối loạn đông máu nặng.

Trong khi đó, huyết thanh là mẫu bệnh phẩm tiêu chuẩn cho các xét nghiệm miễn dịch học, xét nghiệm kháng thể virus, vi khuẩn, định lượng hormone và phần lớn xét nghiệm sinh hóa máu thường quy. Sự vắng mặt của fibrinogen và chất chống đông trong huyết thanh giúp loại trừ nguy cơ tắc nghẽn kim hút máy xét nghiệm tự động và tránh hiện tượng can thiệp hóa học làm sai lệch kết quả phân tích.

Lưu ý an toàn

Người bệnh khi đi lấy máu xét nghiệm không nên tự ý can thiệp vào quy trình kỹ thuật hay lo lắng khi thấy điều dưỡng sử dụng nhiều ống nghiệm có nắp màu khác nhau. Mỗi màu nắp ống quy định một loại chất chống đông riêng biệt nhằm phục vụ cho việc tách huyết tương hoặc huyết thanh theo đúng chỉ định bác sĩ. Kết quả xét nghiệm cần được bác sĩ chuyên khoa đọc và kết luận trong bối cảnh lâm sàng tổng thể, người bệnh không tự chẩn đoán chỉ số để tránh hoang mang không cần thiết.

Tóm tắt

Tóm lại, huyết thanh và huyết tương tuy cùng là thành phần dịch lỏng của máu nhưng khác biệt cốt lõi ở sự hiện diện của yếu tố đông máu fibrinogen. Việc phân biệt rõ hai dạng dịch này giúp tối ưu hóa độ chính xác của các xét nghiệm y khoa, đóng góp quan trọng vào công tác chẩn đoán và theo dõi điều trị hiệu quả cho người bệnh.