Tìm hiểu phác đồ tiêm phòng dại theo hướng dẫn của Bộ Y tế

Phác đồ tiêm phòng dại là gì?

Bệnh dại là bệnh truyền nhiễm do virus dại thuộc họ Rhabdoviridae gây ra, lây truyền chủ yếu từ nước bọt của động vật mắc bệnh sang người qua vết cắn, vết cào hoặc khi liếm vào vùng da tổn thương, niêm mạc. Tại Việt Nam, nguồn lây nhiễm phổ biến nhất đến từ chó và mèo chưa được tiêm phòng vắc xin đầy đủ. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, virus sẽ di chuyển theo các dây thần kinh ngoại biên để tiến dần về hệ thần kinh trung ương, gây viêm não tủy tiến triển nhanh chóng.

Phác đồ tiêm phòng dại của Bộ Y tế được xây dựng dựa trên các tiêu chuẩn an toàn của Tổ chức Y tế Thế giới, nhằm tạo ra đáp ứng miễn dịch chủ động kịp thời để trung hòa virus trước khi chúng tiếp cận mô não. Do chưa có bất kỳ phương pháp điều trị đặc hiệu nào một khi bệnh đã phát tác, việc dự phòng sau phơi nhiễm bằng vắc xin phối hợp huyết thanh kháng dại khi có chỉ định được xem là giải pháp y khoa duy nhất bảo đảm tính mạng cho người tiếp xúc.

Các bước sơ cứu vết thương ban đầu đúng kỹ thuật y tế

Ngay khi bị chó, mèo hoặc động vật nghi dại cắn, cào, việc sơ cứu đúng cách tại chỗ đóng vai trò quyết định trong việc giảm thiểu lượng virus xâm nhập. Vết thương cần được rửa ngay lập tức dưới vòi nước chảy liên tục cùng với xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn dịu nhẹ trong tối thiểu mười lăm phút. Quá trình rửa cần thao tác nhẹ nhàng, tránh chà xát quá mạnh làm bầm dập mô hoặc rách rộng miệng vết thương.

Sau bước rửa sạch xà phòng, vết thương nên được sát trùng lại bằng cồn y tế hoặc dung dịch povidone iodine nếu có sẵn. Người chăm sóc tuyệt đối không nặn máu, không đắp lá cây, tro bếp hay bôi bất kỳ loại hóa chất dân gian nào lên vị trí tổn thương. Vết thương không nên khâu kín ngay trừ những trường hợp đặc biệt do phẫu thuật viên chỉ định, nhằm tránh tạo điều kiện cho virus dại xâm nhập sâu hơn. Ngay sau khi hoàn thành các bước sơ cứu ban đầu, người bị thương cần nhanh chóng đến cơ sở y tế gần nhất để được đánh giá và tư vấn tiêm chủng.

Phân loại ba mức độ tổn thương để xác định hướng xử trí

Hướng dẫn của Bộ Y tế phân loại mức độ tổn thương sau khi tiếp xúc với động vật thành ba cấp độ chính để làm căn cứ chỉ định dự phòng. Độ một là khi người tiếp xúc chỉ sờ, cho động vật ăn hoặc vết liếm trên vùng da hoàn toàn lành lặn, không bị trầy xước. Trường hợp này không có nguy cơ lây truyền virus dại nên người bệnh không cần tiêm vắc xin mà chỉ cần vệ sinh bề mặt da sạch sẽ.

Độ hai xảy ra khi động vật cào xước nhẹ, vết cắn nông không chảy máu hoặc vết liếm trên vùng da có vết trầy nhẹ trước đó. Ở cấp độ này, bác sĩ sẽ chỉ định tiêm vắc xin phòng dại ngay lập tức theo phác đồ quy chuẩn. Độ ba là mức độ nghiêm trọng nhất, bao gồm các vết cắn hoặc cào sâu làm rách da chảy máu, nhiều vết thương ở các vị trí khác nhau, vết liếm trên niêm mạc mắt, miệng hoặc vết cắn tại các vùng giàu dây thần kinh như đầu, mặt, cổ và đầu chi. Người bị phơi nhiễm độ ba bắt buộc phải được chỉ định kết hợp vắc xin phòng dại cùng huyết thanh kháng dại.

Lịch tiêm vắc xin phòng dại sau phơi nhiễm cho người chưa tiêm trước đó

Phác đồ tiêm vắc xin phòng dại sau phơi nhiễm cho người chưa từng tiêm chủng trước đó hiện áp dụng hai đường tiêm chính là tiêm bắp và tiêm trong da. Lựa chọn đường tiêm phụ thuộc vào loại vắc xin cụ thể, trang thiết bị và kỹ thuật của cơ sở y tế tiếp nhận. Tiêm bắp thường sử dụng liều chuẩn tiêm vào cơ delta cánh tay ở người lớn hoặc mặt trước ngoài đùi ở trẻ nhỏ, tuân theo lịch tiêm gồm năm mũi vào các ngày không, ba, bảy, mười bốn và hai mươi tám tính từ ngày bắt đầu tiêm mũi đầu tiên.

Đường tiêm trong da là phương pháp giúp tiết kiệm liều lượng sinh phẩm nhưng đòi hỏi kỹ thuật tiêm chính xác của nhân viên y tế đã qua đào tạo. Phác đồ tiêm trong da thường áp dụng lịch tiêm ở nhiều vị trí vào các ngày không, ba, bảy và hai mươi tám theo khuyến cáo hiện hành. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt khoảng cách giữa các ngày tiêm, không tự ý dời lịch hoặc bỏ dở giữa chừng vì hiệu lực bảo vệ của kháng thể phụ thuộc trực tiếp vào việc hoàn thành đủ số mũi quy định.

Nguyên tắc chỉ định và tiêm huyết thanh kháng dại

Huyết thanh kháng dại cung cấp kháng thể thụ động nhằm trung hòa virus ngay tại vết thương trong khi cơ thể chưa kịp sản sinh kháng thể chủ động từ vắc xin. Huyết thanh được chỉ định bắt buộc cho vết thương độ III hoặc người suy giảm miễn dịch nặng có phơi nhiễm độ II.

Huyết thanh nên được tiêm càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là cùng thời điểm với mũi vắc xin đầu tiên. Thao tác tiêm cần thấm đẫm tối đa vùng quanh và đáy vết thương, phần còn lại tiêm bắp ở vị trí xa vết tiêm vắc xin. Trường hợp chưa tiêm ngay ở lần khám đầu, huyết thanh chỉ có giá trị bổ sung trong vòng 7 ngày kể từ mũi vắc xin đầu tiên. Quá trình tiêm cần được thực hiện và theo dõi cẩn thận tại cơ sở y tế.

Chủ động tiêm phòng trước phơi nhiễm và xử trí khi tái phơi nhiễm

Bên cạnh việc tiêm phòng sau khi bị thương, những người có nguy cơ phơi nhiễm cao như nhân viên thú y, người xử lý động vật, kiểm lâm, nhân viên phòng thí nghiệm virus dại hoặc người di chuyển đến các khu vực lưu hành dịch nên chủ động tiêm dự phòng trước phơi nhiễm. Phác đồ dự phòng trước phơi nhiễm bao gồm ba mũi vắc xin cơ bản tiêm vào các ngày không, bảy và hai mươi mốt hoặc hai mươi tám.

Việc chủ động tiêm phòng trước mang lại lợi thế lớn khi không may bị động vật cắn trong tương lai. Khi xảy ra phơi nhiễm lại, người đã tiêm dự phòng đầy đủ chỉ cần tiêm thêm hai mũi vắc xin nhắc lại vào ngày không và ngày ba, hoàn toàn không cần phải sử dụng đến huyết thanh kháng dại. Điều này giúp giảm thiểu chi phí điều trị, giảm tải áp lực tâm lý và loại bỏ các nguy cơ dị ứng liên quan đến huyết thanh. Đồng thời, việc theo dõi con vật sau cắn trong khoảng mười đến mười bốn ngày cũng là thông tin lâm sàng quan trọng hỗ trợ bác sĩ điều chỉnh quyết định theo dõi.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không tự ý điều trị vết cắn bằng các bài thuốc đông y, đắp lá, lấy nọc hoặc dùng mẹo dân gian vì không có tác dụng tiêu diệt virus dại. Mọi chỉ định tiêm vắc xin và huyết thanh kháng dại phải do bác sĩ chuyên khoa tại cơ sở y tế thực hiện sau khi thăm khám trực tiếp. Người bệnh cần ở lại điểm tiêm chủng theo dõi ít nhất ba mươi phút sau tiêm để xử trí kịp thời các phản ứng quá mẫn nếu có.

Tóm tắt

Tiêm phòng dại đúng phác đồ là biện pháp duy nhất giúp ngăn ngừa tử vong sau khi phơi nhiễm với virus dại. Việc chủ động đến cơ sở tiêm chủng ngay khi bị động vật cào cắn giúp bác sĩ đánh giá chính xác nguy cơ và áp dụng lịch tiêm phù hợp. Người dân không nên trì hoãn hoặc áp dụng các biện pháp dân gian chưa được kiểm chứng.