Nguyên nhân nào khiến nước tiểu đỏ như màu nước trà và cách nhận biết

Nước tiểu đỏ như màu nước trà là gì?

Ở trạng thái sinh lý khỏe mạnh bình thường, nước tiểu của con người có màu vàng nhạt đến màu vàng rơm trong suốt, phản ánh sự cân bằng về lượng nước và khả năng bài tiết các chất cặn bã của thận. Sắc tố tạo màu chủ yếu cho nước tiểu là urochrome, một sản phẩm phụ sinh ra từ quá trình phân hủy hemoglobin tự nhiên trong cơ thể.

Khi nước tiểu chuyển sang màu đỏ sẫm, màu nâu đỏ hoặc sậm như nước chè đặc, điều đó chứng tỏ có sự thay đổi lớn về nồng độ các chất hòa tan hoặc có sự xuất hiện bất thường của các hợp chất sinh học như bilirubin, hồng cầu hay myoglobin. Hiện tượng này có thể chỉ là phản ứng thích nghi tạm thời trước tình trạng thiếu hụt nước, nhưng phần lớn các trường hợp kéo dài đều bắt nguồn từ những tổn thương bệnh lý tại gan, đường mật hoặc hệ thống tiết niệu. Việc theo dõi tính chất, độ trong đục và các dấu hiệu toàn thân đi kèm có ý nghĩa then chốt để xác định mức độ nguy hiểm của triệu chứng.

Tình trạng mất nước kéo dài và nước tiểu cô đặc

Khi cơ thể không được cung cấp đủ lượng nước cần thiết do thời tiết nắng nóng, lao động nặng, sốt cao hoặc tiêu chảy, thận sẽ tăng cường tái hấp thu nước để duy trì thể tích tuần hoàn. Quá trình này khiến nước tiểu bị cô đặc tối đa, làm gia tăng nồng độ các sắc tố tự nhiên như urochrome và urobilin.

Hệ quả là dòng nước tiểu bài tiết ra có màu hổ phách đậm, nâu sẫm hoặc ngả đỏ tương tự như nước trà đặc. Đi kèm với hiện tượng này là cảm giác khát nước, khô miệng, mệt mỏi và lượng nước tiểu mỗi lần đi rất ít. Thông thường, nếu nguyên nhân đơn thuần do thiếu nước, màu sắc nước tiểu sẽ nhạt dần và trở lại trạng thái vàng trong tự nhiên sau khi người bệnh chủ động bù đủ nước và điện giải trong ngày.

Bệnh lý gan mật làm tăng sắc tố mật trong nước tiểu

Sự tích tụ bilirubin trực tiếp trong hệ tuần hoàn là một trong những căn nguyên y khoa điển hình khiến nước tiểu có màu nâu đỏ sẫm như nước vối hoặc nước trà đặc. Bilirubin là sắc tố mật sinh ra từ quá trình thoái giáng tế bào hồng cầu già, bình thường được gan chuyển hóa và bài tiết qua đường mật vào ruột non.

Khi tế bào gan bị tổn thương nặng nề trong viêm gan cấp, viêm gan siêu vi B, C, xơ gan hoặc khi đường mật bị tắc nghẽn do sỏi ống mật chủ, u đầu tụy, sắc tố mật sẽ tràn vào máu rồi lọc qua cầu thận để đào thải ra ngoài. Dấu hiệu đặc trưng là bọt nước tiểu có màu vàng sẫm khi lắc nhẹ. Người mắc bệnh lý gan mật thường kèm theo biểu hiện vàng da, vàng củng mạc mắt, ngứa ngáy toàn thân, chán ăn, sợ mỡ và phân có thể bị bạc màu.

Tổn thương mạch máu và bệnh lý tại hệ thống tiết niệu

Sự hiện diện của tế bào hồng cầu bị biến dạng hoặc thoái hóa trong hệ tiết niệu có thể biến nước tiểu thành màu đỏ đục, nâu sẫm hoặc giống màu nước trà đen, thường gọi là tiểu máu vi thể hoặc đại thể. Khác với hiện tượng tiểu máu tươi do tổn thương niệu đạo hay bàng quang dưới, máu xuất phát từ cầu thận thường bị giữ lại lâu trong đường niệu và bị oxy hóa, dẫn đến màu sẫm đặc trưng.

Các bệnh lý thường gặp bao gồm viêm cầu thận cấp, bệnh thận IgA, hội chứng thận hư hoặc viêm kẽ thận. Ngoài ra, sự di chuyển cọ xát của sỏi thận, sỏi niệu quản gây trầy xước niêm mạc hoặc các khối u đường tiết niệu cũng có thể gây chảy máu âm ỉ kéo dài. Người bệnh có thể xuất hiện thêm triệu chứng phù mí mắt, phù hai chi dưới, tăng huyết áp bất thường, đau tức vùng hông lưng hoặc cảm giác tiểu buốt, tiểu rắt.

Hội chứng tiêu cơ vân giải phóng myoglobin vào dòng máu

Tiêu cơ vân là tình trạng hoại tử tế bào cơ vân cấp tính, giải phóng một lượng lớn protein nội bào gọi là myoglobin vào dòng máu. Myoglobin có trọng lượng phân tử nhỏ nên dễ dàng lọt qua màng lọc cầu thận và đi vào nước tiểu, tạo ra màu nâu đỏ sẫm đặc trưng giống màu trà đen hoặc màu xá xị.

Tình trạng này thường xuất hiện sau những đợt tập luyện thể thao cường độ quá cao, chấn thương cơ học đụng dập nặng, bỏng diện rộng, co giật kéo dài hoặc nhiễm độc chất. Myoglobin tích tụ tại ống thận có thể gây tắc nghẽn và ngộ độc trực tiếp tế bào ống thận, dẫn đến tổn thương thận cấp tính đe dọa tính mạng nếu không được cấp cứu kịp thời. Đi kèm với nước tiểu màu trà, bệnh nhân thường bị đau nhức cơ bắp dữ dội, sưng nề chi, yếu cơ và suy kiệt sức lực nhanh chóng.

Ảnh hưởng từ các loại thuốc điều trị và thực phẩm sử dụng

Không phải mọi trường hợp nước tiểu đổi màu đều do bệnh lý nội tạng mà đôi khi xuất phát từ các loại dược phẩm hoặc chế độ ăn uống hằng ngày. Một số hoạt chất khi chuyển hóa qua gan và thận sẽ đào thải các chất chuyển hóa mang sắc tố đỏ hoặc nâu sẫm vào bàng quang.

Các thuốc thường gặp gồm kháng sinh rifampicin điều trị lao, metronidazole điều trị nhiễm khuẩn kỵ khí và ký sinh trùng, thuốc nhuận tràng chứa dẫn xuất senna hoặc cascara, thuốc chống co giật phenytoin và các hợp chất sắt. Bên cạnh đó, việc tiêu thụ nhiều thực phẩm có màu tự nhiên đậm như củ dền đỏ, quả mâm xôi đen, cây đại hoàng hoặc đậu tằm cũng có thể làm biến đổi màu sắc dịch bài tiết. Hiện tượng này hoàn toàn lành tính, không gây hại cho thận và nước tiểu sẽ trong trở lại khi cơ thể đào thải hết các hoạt chất kể trên.

Lưu ý an toàn

Mọi thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và tham khảo kiến thức phổ thông, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc cầm máu hay các loại thảo dược không rõ nguồn gốc khi thấy nước tiểu đổi màu. Nếu tình trạng nước tiểu sẫm màu đi kèm sốt cao, nôn mửa, đau thắt lưng dữ dội, tiểu buốt rát hoặc vàng mắt, cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được kiểm tra và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Hiện tượng nước tiểu sẫm màu tựa nước trà có thể bắt nguồn từ thói quen sinh hoạt tạm thời nhưng cũng là tín hiệu cảnh báo tổn thương gan mật hoặc đường tiết niệu. Người dân không nên chủ quan tự phán đoán hay sử dụng các bài thuốc truyền miệng. Việc chủ động đến cơ sở y tế thực hiện xét nghiệm nước tiểu và kiểm tra chuyên khoa sẽ giúp xác định nguồn gốc biến đổi màu sắc, từ đó có hướng xử trí kịp thời.