Những nguyên nhân gây trào ngược dạ dày thường gặp

Nguyên nhân trào ngược dạ dày là gì?

Bệnh trào ngược dạ dày thực quản xảy ra khi hàng rào cơ học chống trào ngược tại vị trí tiếp giáp giữa thực quản và dạ dày bị tổn thương hoặc mất cân bằng sinh lý. Trong điều kiện khỏe mạnh, cơ thắt thực quản dưới và góc His phối hợp cùng cơ hoành để ngăn không cho dịch vị trào ngược lên phía trên sau mỗi lần nuốt. Khi các yếu tố thúc đẩy trào ngược vượt quá khả năng phòng vệ của niêm mạc thực quản, người bệnh sẽ xuất hiện các triệu chứng như ợ nóng, ợ chua, đau tức ngực không do tim, ho khan mạn tính hoặc khàn tiếng. Xác định đúng căn nguyên gốc rễ là nền tảng để kiểm soát bệnh toàn diện, ngăn ngừa biến chứng viêm thực quản, loét hoặc hẹp thực quản.

Suy giảm chức năng cơ thắt thực quản dưới

Cơ thắt thực quản dưới đóng vai trò như một chiếc van một chiều nằm tại ranh giới giữa thực quản và dạ dày. Ở trạng thái sinh lý bình thường, chiếc van cơ này chỉ giãn mở khi nuốt để thức ăn và chất lỏng đi xuống dạ dày, sau đó co thắt chặt lại nhằm ngăn không cho dịch vị cũng như các enzym tiêu hóa trào ngược lên trên.

Khi cơ thắt thực quản dưới bị suy yếu hoặc xảy ra hiện tượng giãn cơ thoáng qua ngoài ý muốn, hàng rào bảo vệ tự nhiên này sẽ bị phá vỡ. Axit clohydric, pepsin cùng dịch mật từ dạ dày sẽ dễ dàng thoát lên niêm mạc thực quản, gây cảm giác nóng rát vùng sau xương ức, ợ chua và tổn thương tế bào biểu mô thực quản theo thời gian. Tình trạng này có thể xuất phát từ sự lão hóa tự nhiên của các sợi cơ hoặc do ảnh hưởng của một số bệnh lý thần kinh cơ phối hợp.

Thói quen ăn uống và sinh hoạt kém lành mạnh

Thói quen ăn uống và sinh hoạt hàng ngày tác động trực tiếp đến áp lực và sự điều tiết của dạ dày. Việc ăn quá no trong một bữa làm dạ dày căng giãn quá mức, tạo sức ép lớn lên van thực quản dưới và kích thích tăng tiết dịch vị tiêu hóa. Bên cạnh đó, thói quen nằm nghỉ ngay sau khi ăn hoặc dùng bữa muộn sát giờ đi ngủ làm mất đi tác dụng nâng đỡ tự nhiên của trọng lực, khiến dịch vị dễ dàng chảy ngược lên phía trên.

Chế độ dinh dưỡng chứa nhiều chất béo, đồ chiên rán, thực phẩm có tính axit cao như quả họ cam quýt, cà chua cùng gia vị cay nóng làm chậm tốc độ làm rỗng dạ dày và gây kích ứng niêm mạc. Ngoài ra, việc lạm dụng cà phê, sô cô la, rượu bia và hút thuốc lá cũng làm giảm trương lực cơ vòng thực quản dưới, biến những thói quen này thành nguyên nhân phổ biến gây trào ngược dạ dày thực quản.

Áp lực ổ bụng gia tăng do thừa cân béo phì và thai kỳ

Bất kỳ yếu tố nào làm gia tăng áp lực bên trong khoang bụng đều có thể ép ngược các chất chứa trong lòng dạ dày lên thực quản. Thừa cân và béo phì là yếu tố nguy cơ hàng đầu, bởi lượng mỡ thừa tích tụ tại vùng bụng liên tục đè nén lên cơ quan tiêu hóa, làm tăng chênh lệch áp lực giữa dạ dày và thực quản.

Đối với phụ nữ mang thai, sự phát triển của thai nhi trong tử cung ngày càng lớn sẽ chiếm chỗ và đẩy dạ dày lên cao, đồng thời làm tăng đáng kể áp suất ổ bụng. Song song với đó, nồng độ hormone progesterone tăng cao trong thai kỳ cũng góp phần làm giãn lỏng các tổ chức cơ trơn, bao gồm cả cơ thắt thực quản dưới. Thói quen mặc quần áo bó sát vùng bụng hoặc các hoạt động gắng sức, ho kéo dài cũng có thể góp phần làm tăng tạm thời áp lực này.

Ảnh hưởng từ các bệnh lý đường tiêu hóa và cấu trúc giải phẫu

Nhiều vấn đề bệnh lý tại đường tiêu hóa và cơ hoành có thể trực tiếp thúc đẩy trào ngược dạ dày thực quản phát triển. Thoát vị hoành là tình trạng phổ biến khi phần trên của dạ dày trượt qua khe cơ hoành lên lồng ngực, làm biến dạng góc nối sinh lý giữa thực quản và dạ dày, khiến cơ chế chống trào ngược tự nhiên bị vô hiệu hóa phần lớn.

Bên cạnh đó, các bệnh lý làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày như chứng liệt dạ dày, xơ cứng bì hoặc biến chứng thần kinh ở người bệnh đái tháo đường khiến thức ăn ứ đọng lại quá lâu trong lòng dạ dày. Khi lượng thể tích thức ăn và dịch vị tồn lưu không được chuyển kịp thời xuống tá tràng, dạ dày liên tục ở trạng thái căng phồng, làm tăng tần suất mở cơ thắt thực quản dưới và dẫn đến trào ngược dịch vị kéo dài.

Tác động của căng thẳng kéo dài và tác dụng phụ của thuốc

Mối liên hệ giữa trục não ruột đóng vai trò quan trọng đối với khả năng vận động của ống tiêu hóa. Tình trạng căng thẳng thần kinh, lo âu kéo dài hoặc rối loạn giấc ngủ kích thích hệ thần kinh giao cảm, làm rối loạn nhu động ruột, tăng tính nhạy cảm đau của niêm mạc thực quản và thúc đẩy dạ dày tăng bài tiết axit dịch vị thất thường.

Mặt khác, việc sử dụng một số nhóm thuốc điều trị cũng có thể gây tác dụng không mong muốn lên cơ thắt thực quản hoặc niêm mạc dạ dày. Các loại thuốc chống viêm không steroid, thuốc giảm đau nhóm opioid, thuốc an thần, thuốc chẹn kênh canxi dùng trong điều trị tăng huyết áp hay thuốc giãn phế quản có thể làm giãn cơ trơn của van thực quản hoặc làm suy giảm lớp chất nhầy bảo vệ, tạo điều kiện cho axit trào ngược bùng phát.

Lưu ý an toàn

Các thông tin về nguyên nhân trào ngược dạ dày thực quản mang tính chất tham khảo kiến thức giáo dục y khoa cộng đồng, không thể thay thế cho việc chẩn đoán chuyên môn hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua hoặc ngưng sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính mà không có chỉ định từ nhân viên y tế. Khi xuất hiện các dấu hiệu báo động như nuốt nghẹn, sụt cân không rõ nguyên nhân, nôn ra máu hoặc đau ngực dữ dội, cần nhanh chóng đến cơ sở y tế để được thăm khám kịp thời.

Tóm tắt

Hiểu rõ nguyên nhân gây trào ngược dạ dày thực quản là bước đầu tiên để chủ động điều chỉnh lối sống và bảo vệ đường tiêu hóa. Việc phối hợp giữa chế độ dinh dưỡng lành mạnh, kiểm soát cân nặng và thăm khám y khoa định kỳ sẽ giúp quản lý tình trạng này bền vững, hạn chế biến chứng nguy hiểm về sau.