Những hành vi đặc trưng ở trẻ tự kỷ cha mẹ dễ nhận thấy

Hành vi của trẻ tự kỷ là gì?

Rối loạn phổ tự kỷ được hiểu là một nhóm các khiếm khuyết phát triển kéo dài suốt đời, có mức độ biểu hiện rất đa dạng từ nhẹ đến nặng ở từng cá nhân. Trẻ có phổ tự kỷ thường gặp trở ngại trong việc hiểu và đáp lại các tín hiệu xã hội thông thường, chẳng hạn như không biết chia sẻ sự chú ý hoặc khó đọc cảm xúc của người khác. Bên cạnh đó, hành vi của trẻ tự kỷ thường có xu hướng gắn chặt với những khuôn mẫu cứng nhắc, định hình và phản ứng nhạy cảm khác thường đối với các kích thích giác quan từ môi trường xung quanh như tiếng ồn, ánh sáng hoặc xúc giác. Mặc dù mỗi trẻ đều có nét tính cách và mức độ phát triển riêng biệt, sự kết hợp giữa khó khăn giao tiếp và các hành vi thu mình, lặp lại chính là cơ sở cốt lõi để nhận biết tình trạng này.

Khó khăn trong tương tác ánh mắt và phản hồi giao tiếp

Một trong những hành vi của trẻ tự kỷ dễ nhận thấy nhất là sự suy giảm rõ rệt về giao tiếp bằng mắt. Trẻ thường tránh nhìn thẳng vào mắt người đối diện khi được trò chuyện hoặc chỉ nhìn thoáng qua rồi quay đi nơi khác. Trẻ cũng ít khi nhìn theo hướng chỉ tay của người lớn và không chủ động chỉ tay vào đồ vật để thể hiện sự quan tâm hay chia sẻ niềm vui với người thân.

Ngoài ra, trẻ thường không phản ứng khi được gọi tên dù thính lực hoàn toàn bình thường. Khi cha mẹ gọi, trẻ có thể không quay đầu lại hoặc tỏ ra như không nghe thấy, nhưng lại có thể phản ứng rất nhanh với những âm thanh quen thuộc khác mà trẻ thích như tiếng mở bao bánh kẹo hay nhạc quảng cáo trên tivi. Sự thiếu hụt phản hồi hai chiều này là dấu hiệu sớm nhắc nhở gia đình cần chú ý theo dõi.

Chậm phát triển ngôn ngữ và giao tiếp phi ngôn ngữ

Sự chậm trễ hoặc bất thường trong sử dụng ngôn ngữ là hành vi rất phổ biến ở trẻ tự kỷ. Nhiều trẻ đến mười hai tháng tuổi vẫn chưa bập bẹ tập nói, chưa biết dùng cử chỉ như vẫy tay chào tạm biệt hay lắc đầu từ chối. Một số trẻ có thể đã phát triển được một vài từ đơn lẻ nhưng sau đó kỹ năng này dần biến mất hoặc chững lại so với bạn bè cùng trang lứa.

Khi đã biết nói, trẻ có thể xuất hiện hiện tượng nhại lời, tức là lặp lại y nguyên câu nói của người khác mà không hiểu trọn vẹn ngữ cảnh giao tiếp. Giọng điệu của trẻ đôi khi đều đều như robot, thiếu ngữ điệu cảm xúc tự nhiên hoặc nói những câu vô nghĩa lặp đi lặp lại. Thay vì dùng lời nói để yêu cầu, trẻ thường có thói quen cầm tay người lớn kéo về phía món đồ mình muốn mà không nhìn vào mặt người đó.

Các hành vi vận động lặp lại và định hình

Các hành vi vận động mang tính định hình lặp đi lặp lại là đặc điểm nhận diện rất rõ ở trẻ tự kỷ. Trẻ thường xuyên thực hiện những động tác lặp lại nhiều lần trong ngày như vẫy tay trước mặt, xoay tròn người, đi nhón gót chân hoặc lắc lư thân mình khi ngồi. Những cử động này thường xuất hiện khi trẻ đang quá phấn khích, lo âu hoặc cố gắng tự điều hòa cảm xúc của bản thân.

Cách trẻ chơi đồ chơi cũng mang tính định hình rất cao và khác biệt với cách chơi tưởng tượng thông thường. Thay vì lăn một chiếc ô tô đồ chơi trên sàn, trẻ có thể chỉ tập trung lật ngửa xe để quay bánh xe hàng giờ liền hoặc xếp các đồ chơi thành một hàng dài thẳng tắp. Trẻ dễ nổi cáu hoặc hoảng loạn nếu ai đó làm xáo trộn trật tự đồ vật mà trẻ đã dày công sắp xếp.

Nhu cầu duy trì sự rập khuôn và phản ứng giác quan bất thường

Trẻ tự kỷ thường có nhu cầu rất lớn về việc duy trì một thời gian biểu hoặc thói quen cố định hàng ngày. Trẻ muốn đi cùng một con đường quen thuộc để về nhà, ăn cùng một loại bát đĩa, hoặc mặc cùng một kiểu trang phục. Bất kỳ sự thay đổi nhỏ nào ngoài dự kiến như thay đổi lộ trình đi học hay sắp xếp lại đồ đạc trong phòng cũng có thể khiến trẻ căng thẳng tột độ và bùng nổ cơn giận dữ dữ dội.

Bên cạnh đó, phản ứng với các kích thích giác quan của trẻ thường có xu hướng quá nhạy cảm hoặc kém nhạy cảm một cách rõ rệt. Trẻ có thể sợ hãi bịt tai trước tiếng máy xay sinh tố, tiếng máy sấy tóc hoặc ánh sáng đèn huỳnh quang, nhưng lại tỏ ra thờ ơ với cảm giác đau khi bị va đập hoặc không cảm thấy nóng lạnh bình thường.

Lưu ý an toàn

Thông tin về các hành vi của trẻ tự kỷ chỉ mang tính chất tham khảo kiến thức giúp gia đình phát hiện sớm các dấu hiệu bất thường để chủ động đi thăm khám. Phụ huynh tuyệt đối không tự gắn nhãn bệnh lý cho trẻ dựa trên quan sát đơn lẻ, bởi sự phát triển của mỗi đứa trẻ có tốc độ và đặc điểm riêng. Việc đánh giá và chẩn đoán xác định rối loạn phổ tự kỷ cần được thực hiện bởi các bác sĩ chuyên khoa tâm thần nhi, chuyên gia tâm lý lâm sàng và chuyên gia phục hồi chức năng thông qua các công cụ chuẩn hóa chuyên sâu.

Tóm tắt

Nhận biết sớm các hành vi của trẻ tự kỷ là bước khởi đầu quan trọng giúp trẻ nhận được sự hỗ trợ kịp thời từ y tế và giáo dục. Khi nhận thấy trẻ có những biểu hiện nghi ngờ về tương tác ánh mắt, ngôn ngữ chậm trễ hoặc các thói quen vận động định hình, cha mẹ nên đưa trẻ đến các cơ sở y tế chuyên khoa để được thăm khám và lập kế hoạch can thiệp phù hợp.