Tật song thị và những phương pháp can thiệp

Tật song thị là gì?

Song thị, trong y khoa gọi là diplopia, là tình trạng người bệnh nhìn thấy hai hình ảnh của cùng một vật thể duy nhất. Ở trạng thái thị giác bình thường, hai mắt cùng phối hợp đồng bộ để hướng trục nhìn vào một điểm. Não bộ tiếp nhận tín hiệu từ hai võng mạc và hợp nhất lại thành một hình ảnh ba chiều duy nhất có chiều sâu và độ rõ nét. Khi cơ chế phối hợp này gặp trục trặc, hoặc khi đường đi của ánh sáng qua hệ thống quang học của mắt bị sai lệch, hai hình ảnh sẽ không thể hợp nhất, dẫn đến hiện tượng nhìn đôi. Hình ảnh thứ hai có thể xuất hiện chồng lấn, lệch sang bên cạnh, nằm phía trên, phía dưới hoặc nằm chéo so với hình ảnh thực. Hiện tượng này không chỉ gây khó chịu, giảm tầm nhìn mà còn cản trở nghiêm trọng các hoạt động thường ngày như đọc sách, đi lại, lái xe và ước lượng khoảng cách không gian.

Phân loại song thị một mắt và song thị hai mắt

Trong thực hành lâm sàng, song thị được chia thành hai nhóm chính là song thị một mắt và song thị hai mắt. Việc xác định đúng phân nhóm có ý nghĩa quyết định đối với hướng chẩn đoán tiếp theo.

Song thị một mắt xảy ra khi hình ảnh đôi vẫn tồn tại ngay cả khi người bệnh đã che bớt một bên mắt. Tình trạng này hầu như luôn xuất phát từ các tổn thương thực thể ngay trong cấu trúc quang học của chính mắt đó, chẳng hạn như tật loạn thị nặng chưa được chỉnh kính, đục thủy tinh thể làm tán xạ ánh sáng, sẹo giác mạc hoặc tật giác mạc chóp.

Ngược lại, song thị hai mắt chỉ xuất hiện khi người bệnh mở cả hai mắt và sẽ biến mất ngay khi che một mắt bất kỳ. Đây là dạng song thị phổ biến hơn, phản ánh sự mất phối hợp nhịp nhàng giữa hai trục nhãn cầu. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự rối loạn chức năng của các cơ vận nhãn hoặc tổn thương các dây thần kinh sọ chịu trách nhiệm điều khiển chuyển động của mắt.

Các nguyên nhân phổ biến dẫn đến hiện tượng nhìn đôi

Nguyên nhân gây song thị rất đa dạng, trải dài từ các bất thường tại nhãn cầu cho đến những tổn thương phức tạp trong hệ thần kinh trung ương.

Đối với song thị hai mắt, nguyên nhân hàng đầu là bệnh lý lác mắt hoặc liệt các dây thần kinh vận nhãn bao gồm dây thần kinh số III, IV và VI. Sự suy giảm chức năng dây thần kinh này có thể do biến chứng thiếu máu cục bộ mạn tính ở bệnh nhân đái tháo đường, tăng huyết áp, hoặc do chèn ép từ khối u nội sọ và phình động mạch não. Bên cạnh đó, các bệnh lý tự miễn như nhược cơ gây yếu cơ vận nhãn dao động, hoặc bệnh mắt tuyến giáp trong Basedow làm dày cơ và hạn chế vận động nhãn cầu cũng là căn nguyên thường gặp. Ngoài ra, chấn thương vùng hốc mắt gây gãy xương kẹt cơ nhãn cầu cũng làm lệch trục nhìn đột ngột.

Đối với song thị một mắt, nguyên nhân chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng khô mắt nặng gây màng nước mắt không đều, tật khúc xạ không được điều chỉnh phù hợp, lệch thể thủy tinh hoặc tổn thương bề mặt giác mạc.

Quy trình chẩn đoán y khoa đối với tật song thị

Để tìm ra nguyên nhân chính xác của tật song thị, bác sĩ chuyên khoa mắt sẽ tiến hành một chuỗi các bước đánh giá thị giác và thần kinh toàn diện.

Bước đầu tiên là khai thác tiền sử xuất hiện nhìn đôi, xác định xem triệu chứng xuất hiện đột ngột hay từ từ, hình ảnh bị nhân đôi theo chiều ngang hay chiều dọc, và có kèm theo triệu chứng toàn thân nào khác không. Bác sĩ sẽ thực hiện nghiệm pháp che mắt để phân định song thị một mắt hay hai mắt, đo thị lực, kiểm tra khúc xạ và đánh giá vận động nhãn cầu ở chín hướng nhìn khác nhau.

Nếu nghi ngờ song thị hai mắt có nguồn gốc thần kinh hoặc bệnh lý hốc mắt, các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại sẽ được chỉ định. Chụp cộng hưởng từ MRI hoặc chụp cắt lớp vi tính CT vùng đầu và hốc mắt giúp phát hiện sớm các tổn thương như nhồi máu não, xuất huyết não, u não hoặc phình mạch máu não. Các xét nghiệm máu đánh giá đường huyết, kháng thể thụ thể acetylcholine hay chức năng tuyến giáp cũng được phối hợp để xác định bệnh lý căn nguyên.

Các phương pháp can thiệp và cải thiện tật song thị

Chiến lược điều trị song thị luôn phụ thuộc vào nguyên nhân gốc rễ gây ra tình trạng này và được bác sĩ cá nhân hóa cho từng trường hợp.

Trong giai đoạn đầu hoặc khi chờ đợi nguyên nhân tự hồi phục, các biện pháp hỗ trợ thị giác thường được ưu tiên áp dụng. Bác sĩ có thể chỉ định lắp kính lăng kính vào gọng kính thông thường để chuyển hướng ánh sáng, giúp hình ảnh hai mắt trùng khớp lại với nhau. Việc dán miếng che mắt tạm thời luân phiên cũng có thể được áp dụng để loại bỏ hình ảnh phụ, giúp bệnh nhân giảm chóng mặt và đi lại an toàn hơn.

Khi nguyên nhân xuất phát từ bệnh lý nội khoa như đái tháo đường, tăng huyết áp hay bệnh nhược cơ, việc kiểm soát ổn định bệnh nền bằng phác đồ y khoa chuẩn là điều kiện tiên quyết để phục hồi chức năng dây thần kinh vận nhãn. Trong trường hợp song thị một mắt do đục thủy tinh thể, phẫu thuật thay thủy tinh thể nhân tạo sẽ giải quyết triệt để tình trạng này. Với những trường hợp lác mắt hoặc liệt cơ vận nhãn không hồi phục sau một thời gian theo dõi ổn định, phẫu thuật chỉnh cơ vận nhãn có thể được cân nhắc để tái lập trục nhìn cân đối.

Lưu ý an toàn

Song thị xuất hiện đột ngột là dấu hiệu cảnh báo cần được can thiệp y tế khẩn cấp, đặc biệt khi đi kèm các triệu chứng như đau đầu dữ dội, sụp mi mắt, tê bì hoặc yếu liệt nửa người, méo miệng và khó nói. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý mua thuốc nhỏ mắt, sử dụng các bài thuốc truyền miệng hay tự bấm huyệt tại nhà mà chưa rõ nguyên nhân. Trong thời gian bị nhìn đôi, người bệnh nên hạn chế tự điều khiển phương tiện giao thông hoặc thao tác với máy móc nguy hiểm nhằm tránh tai nạn do suy giảm khả năng ước lượng khoảng cách.

Tóm tắt

Tật song thị không đơn thuần là một tật khúc xạ mà có thể là dấu hiệu phản ánh các bệnh lý tiềm ẩn tại mắt hoặc hệ thần kinh. Việc nhận biết sớm và thăm khám chuyên khoa kịp thời đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ thị lực và ngăn ngừa các biến chứng nguy hiểm. Tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa mắt và thần kinh sẽ giúp người bệnh tìm ra giải pháp can thiệp tối ưu nhất.