Những biến chứng của bệnh viêm tụy cấp cần cảnh giác

Biến chứng của bệnh viêm tụy cấp là gì?

Tuyến tụy là cơ quan vừa đảm nhận chức năng nội tiết tiết ra insulin điều hòa đường huyết, vừa thực hiện chức năng ngoại tiết sản xuất các men tiêu hóa thức ăn. Trong điều kiện sinh lý bình thường, các men tiêu hóa được lưu trữ dưới dạng tiền chất bất hoạt và chỉ kích hoạt khi đổ vào tá tràng. Khi xảy ra viêm tụy cấp, các enzyme này bị kích hoạt sớm ngay trong lòng mô tụy, gây ra hiện tượng tự tiêu hủy mô tụy và mô mỡ lân cận.

Biến chứng của viêm tụy cấp thường khởi phát do sự lan rộng của quá trình tự tiêu hủy này kết hợp với cơn bão cytokine gây viêm toàn thân. Mức độ nghiêm trọng của biến chứng phụ thuộc vào nguyên nhân gây bệnh như sỏi mật, lạm dụng rượu bia, tăng triglycerid máu, cũng như thể trạng ban đầu và thời điểm người bệnh tiếp cận chăm sóc y tế chuyên khoa.

Biến chứng tụ dịch quanh tụy và hình thành nang giả tụy

Ở giai đoạn sớm của đợt viêm tụy cấp, phản ứng viêm dữ dội khiến dịch tụy và dịch viêm thoát mạch, tụ lại xung quanh mô tụy và các khoang sau phúc mạc. Phần lớn các ổ tụ dịch cấp tính này có thể tự hấp thu nếu bệnh diễn tiến thuận lợi. Tuy nhiên, nếu lượng dịch lớn không tiêu biến sau bốn tuần, cơ thể sẽ hình thành một lớp vỏ xơ bọc xung quanh, tạo thành nang giả tụy.

Nang giả tụy có thể phát triển kích thước lớn gây chèn ép môn vị dạ dày, tá tràng hoặc đường mật, dẫn đến cảm giác buồn nôn liên tục, khó tiêu, đau tức bụng trên dai dẳng và vàng da. Nguy hiểm hơn, nang giả tụy có nguy cơ bị bội nhiễm vi khuẩn tạo thành ổ áp xe tụy hoặc vỡ vào ổ phúc mạc, gây viêm phúc mạc cấp tính và xuất huyết nội dữ dội đòi hỏi can thiệp ngoại khoa khẩn cấp.

Hoại tử tụy và nguy cơ nhiễm trùng mô hoại tử

Hoại tử mô tụy xảy ra khi các men tiêu hóa bị hoạt hóa ngay trong lòng tuyến tụy, tự tiêu hủy các tế bào tụy và mô mỡ xung quanh. Vùng mô bị hoại tử có thể vô trùng ban đầu, nhưng rất dễ bị vi khuẩn từ đường ruột xâm nhập qua hàng rào niêm mạc để gây hoại tử nhiễm trùng, thường xảy ra từ tuần thứ hai trở đi của bệnh.

Hoại tử tụy nhiễm trùng là một trong những biến chứng nặng nề nhất, đẩy người bệnh vào tình trạng nhiễm trùng huyết và sốc nhiễm khuẩn với tỷ lệ tử vong cao. Tình trạng này làm xuất hiện các cơn sốt cao rét run, bụng trướng căng dữ dội, tụt huyết áp và suy sụp thể trạng nhanh chóng. Việc xử trí biến chứng này đòi hỏi bác sĩ chuyên khoa hồi sức và tiêu hóa phải phối hợp kháng sinh phổ rộng cùng các can thiệp dẫn lưu hoặc lấy bỏ mô hoại tử qua nội soi hoặc phẫu thuật.

Biến chứng suy đa cơ quan như suy hô hấp và suy thận cấp

Phản ứng viêm toàn thân giải phóng một lượng lớn cytokine và hóa chất trung gian vào tuần hoàn máu, làm tổn thương nội mô mạch máu ở nhiều cơ quan xa. Suy hô hấp cấp tiến triển là biến chứng toàn thân phổ biến nhất, khi màng phế nang mao mạch bị tổn thương làm dịch tràn ngập phế nang, khiến người bệnh thở nhanh, khó thở nặng và giảm oxy máu nghiêm trọng.

Bên cạnh tổn thương phổi, suy thận cấp cũng thường xuyên xuất hiện do giảm thể tích tuần hoàn hiệu dụng, độc tố vi khuẩn và phản ứng viêm mạch thận. Thận giảm hoặc mất khả năng bài tiết nước tiểu, dẫn đến tăng ure và creatinin máu nhanh chóng. Ngoài ra, tình trạng sốc tim mạch với huyết áp tụt sâu không đáp ứng với bù dịch thông thường cũng có thể xảy ra, đe dọa trực tiếp đến tính mạng người bệnh nếu không được lọc máu và hồi sức tích cực.

Rối loạn chuyển hóa và suy giảm chức năng tụy lâu dài

Quá trình xà phòng hóa mỡ quanh tụy do giải phóng men lipase làm kết tủa canxi trong máu, dẫn đến biến chứng hạ canxi máu. Người bệnh có thể xuất hiện các cơn co rút cơ bắp, tê bì đầu ngón tay chân hoặc rối loạn nhịp tim. Mức độ hạ canxi máu thường tỷ lệ thuận với độ nặng của tổn thương hoại tử tụy.

Đồng thời, sự tổn thương diện rộng nhu mô tụy làm suy giảm nghiêm trọng số lượng tế bào beta sản xuất insulin tại các tiểu đảo Langerhans, gây tăng đường huyết cấp tính và làm phức tạp thêm quá trình điều trị. Về lâu dài, sau khi vượt qua giai đoạn cấp, một số bệnh nhân có thể chịu di chứng suy tụy nội tiết gây đái tháo đường thứ phát hoặc suy tụy ngoại tiết gây tiêu chảy phân mỡ, kém hấp thu dưỡng chất và sụt cân kéo dài.

Biện pháp theo dõi y tế và phòng ngừa biến chứng tái phát

Để giảm thiểu nguy cơ xảy ra biến chứng, người bệnh viêm tụy cấp cần được nhập viện điều trị và theo dõi chặt chẽ tại các cơ sở y tế có chuyên khoa tiêu hóa và hồi sức cấp cứu. Bác sĩ sẽ theo dõi liên tục các chỉ số sinh hiệu, lượng nước tiểu, công thức máu, men tụy, chức năng thận và chụp cắt lớp vi tính bụng khi cần thiết.

Sau giai đoạn cấp tính, việc tìm kiếm và loại bỏ nguyên nhân gốc rễ là bắt buộc để ngăn chặn biến chứng tái phát. Bệnh nhân có sỏi túi mật gây viêm tụy cần được xem xét phẫu thuật cắt túi mật khi tình trạng viêm đã ổn định. Người có nồng độ triglycerid máu tăng cao cần điều chỉnh chế độ ăn giảm chất béo và dùng thuốc kiểm soát lipid dưới sự hướng dẫn của bác sĩ. Đặc biệt, việc từ bỏ hoàn toàn rượu bia và thuốc lá là nguyên tắc sống còn để bảo vệ nhu mô tụy.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ mang tính chất giáo dục sức khỏe và tham khảo y khoa, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị của bác sĩ. Viêm tụy cấp là một cấp cứu nội ngoại khoa, người bệnh tuyệt đối không tự ý dùng thuốc giảm đau, thuốc kháng sinh hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng tại nhà khi chưa có chỉ định y tế. Mọi can thiệp cần được thực hiện tại bệnh viện có đầy đủ trang thiết bị hồi sức.

Tóm tắt

Biến chứng của viêm tụy cấp diễn tiến rất nhanh và có thể đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện kịp thời. Việc tuân thủ phác đồ điều trị, kiêng rượu bia tuyệt đối và tái khám định kỳ theo hướng dẫn của bác sĩ là chìa khóa giúp bảo tồn chức năng tụy và ngăn ngừa các hậu quả lâu dài đối với sức khỏe.