Nhiễm khuẩn sau sinh: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí

Tổng quan về nhiễm khuẩn sau sinh

Nhiễm khuẩn sau sinh là thuật ngữ y khoa dùng để chỉ toàn bộ các bệnh lý nhiễm trùng xảy ra tại đường sinh sản của phụ nữ trong thời kỳ hậu sản, tính từ thời điểm sinh con hoặc sảy thai cho đến hết 42 ngày đầu tiên. Về mặt giải phẫu sinh lý, sau khi thai nhi và bánh rau được sổ ra ngoài, buồng tử cung của người mẹ để lại một diện bám rau rộng lớn với vô số mạch máu bị đứt hở, tương tự như một vết thương hở có diện tích đáng kể trên cơ thể. Đồng thời, lỗ cổ tử cung vẫn còn mở hé, các mô liên kết tại âm đạo và tầng sinh môn bị giãn rộng hoặc rách xước, tạo nên một con đường thông suốt từ môi trường bên ngoài dẫn thẳng vào khoang chậu.

Trong trạng thái bình thường, lòng tử cung được duy trì trong điều kiện vô trùng nhờ các cơ chế phòng ngự tự nhiên của cơ thể người phụ nữ, bao gồm sự co bóp liên tục của các sợi cơ tử cung để bóp nghẹt các mạch máu hở và tống xuất sản dịch ra ngoài, sự bài tiết dịch nhờn và hàng rào bảo vệ của hệ vi sinh vật có lợi tại âm đạo. Tuy nhiên, sau một cuộc chuyển dạ kéo dài, thể trạng của người mẹ thường bị suy giảm sức đề kháng do mất máu, kiệt sức và đau đớn. Sự tồn đọng của máu cục, dịch tiết và các mảnh mô tế bào hoại tử bên trong lòng tử cung sẽ trở thành môi trường nuôi cấy vô cùng lý tưởng cho các tác nhân vi sinh vật nhân lên nhanh chóng.

Nhiễm khuẩn hậu sản có thể phân bố tại nhiều vị trí khác nhau trong cơ quan sinh sản, bao gồm tổn thương ngoài như viêm rách tầng sinh môn, viêm âm hộ, âm đạo; tổn thương sâu trong lòng tử cung như viêm nội mạc tử cung, viêm cơ tử cung; hoặc lan rộng ra xung quanh tạo thành viêm dây chằng rộng, viêm mô tế bào vùng chậu, viêm phúc mạc tiểu khung và trầm trọng nhất là vi khuẩn tràn vào tuần hoàn máu gây nhiễm trùng huyết. Nhận thức đúng về bản chất của bệnh lý này giúp sản phụ chủ động phối hợp cùng nhân viên y tế trong việc theo dõi và phòng ngừa các diễn biến bất lợi.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến nhiễm khuẩn sau sinh là do sự xâm nhập và phát triển quá mức của các tác nhân vi khuẩn tại những vị trí tổn thương ở đường sinh dục. Phần lớn các trường hợp nhiễm khuẩn hậu sản mang tính chất nhiễm trùng hỗn hợp đa vi khuẩn, bao gồm cả vi khuẩn hiếu khí và vi khuẩn kỵ khí. Các vi khuẩn Gram dương thường gặp nhất bao gồm liên cầu khuẩn nhóm A, liên cầu khuẩn nhóm B, tụ cầu vàng Staphylococcus aureus và tụ cầu da. Về nhóm vi khuẩn Gram âm đường ruột, trực khuẩn Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae và Proteus mirabilis là những thủ phạm phổ biến nhất di chuyển từ vùng hậu môn lân cận vào âm đạo. Ngoài ra, các vi khuẩn kỵ khí như Bacteroides, Peptostreptococcus cùng các tác nhân lây truyền qua đường tình dục như Chlamydia trachomatis cũng có thể là nguyên nhân khởi phát ổ nhiễm khuẩn sâu trong lòng tử cung.

Cơ chế bệnh sinh bắt đầu khi các vi khuẩn vốn sống cộng sinh trên da hoặc niêm mạc âm hộ, đáy chậu xâm nhập qua vết rách tầng sinh môn, vết khâu mổ lấy thai hoặc đi ngược dòng qua cổ tử cung vào bám lấy diện bám rau ở đáy tử cung. Tại đây, chúng tiết ra độc tố phá hủy mô, gây viêm hoại tử niêm mạc và lan dần vào các lớp cơ sâu hoặc hệ thống mạch máu, bạch huyết lân cận.

Bên cạnh tác nhân gây bệnh, nhiều yếu tố nguy cơ từ quá trình sinh nở và sức khỏe của sản phụ làm gia tăng đáng kể tỷ lệ mắc bệnh:

Về phương pháp sinh nở: Phẫu thuật mổ lấy thai là yếu tố nguy cơ hàng đầu, khiến tỷ lệ nhiễm trùng hậu sản cao gấp nhiều lần so với sinh thường qua đường âm đạo. Việc rạch mở khoang phúc mạc và thành tử cung làm tăng nguy cơ phơi nhiễm mô sâu với vi khuẩn từ môi trường và bề mặt da.

Về diễn biến cuộc chuyển dạ: Tình trạng ối vỡ non hoặc ối vỡ sớm kéo dài nhiều giờ trước khi sinh làm mất đi hàng rào màng ối vô trùng bảo vệ thai nhi và buồng tử cung. Chuyển dạ kéo dài, việc thăm khám âm đạo nhiều lần bằng tay của nhân viên y tế hoặc các thủ thuật sản khoa can thiệp như đặt giác hút, cặp kẹp forceps, thủ thuật bóc rau nhân tạo và kiểm soát buồng tử cung đều làm tăng khả năng đưa vi khuẩn từ ngoài vào sâu bên trong.

Về biến chứng sau sinh: Sót rau, sót màng ối hoặc ứ đọng máu cục trong buồng tử cung tạo thành khối bã hoại tử thuận lợi cho vi khuẩn sinh sôi. Tình trạng băng huyết sau sinh làm giảm thể tích tuần hoàn và suy giảm sức đề kháng của cơ thể sản phụ.

Về các yếu tố từ người mẹ: Sản phụ bị thiếu máu mạn tính, suy dinh dưỡng, béo phì, mắc bệnh đái tháo đường thai kỳ kiểm soát kém hoặc có tiền sử viêm nhiễm âm đạo chưa được chữa dứt điểm đều có hệ miễn dịch suy yếu, tạo điều kiện cho vi khuẩn dễ dàng bùng phát sau khi sinh.

Dấu hiệu và triệu chứng thường gặp

Biểu hiện lâm sàng của nhiễm khuẩn sau sinh rất đa dạng, phụ thuộc vào vị trí tổn thương, chủng vi khuẩn gây bệnh, độc lực của mầm bệnh và sức đề kháng của từng sản phụ. Để nhận biết và can thiệp kịp thời, người bệnh và gia đình cần phân biệt rõ giữa các triệu chứng thường gặp, các dấu hiệu cảnh báo tiến triển nặng và những biểu hiện sinh lý dễ gây nhầm lẫn.

Các dấu hiệu và triệu chứng thường gặp:

• Sốt sau sinh: Đây là triệu chứng chỉ điểm kinh điển nhất. Sản phụ thường xuất hiện sốt từ 38 độ C trở lên sau 24 giờ đầu sau sinh, sốt có thể âm ỉ liên tục hoặc từng cơn kèm theo ớn lạnh và cảm giác mệt mỏi toàn thân.
• Sản dịch bất thường: Sản dịch ra nhiều, kéo dài bất thường, màu sắc chuyển sang đỏ sẫm đục hoặc màu nâu bẩn, có thể lẫn dịch mủ hoặc các cục máu đen. Điểm đặc trưng nhất là sản dịch bốc mùi hôi thối nồng nặc do các vi khuẩn kỵ khí phân hủy mô hoại tử.
• Tử cung co hồi chậm và đau tức: Khi kiểm tra vùng bụng dưới, tử cung không co chắc thành một khối cầu an toàn mà to mềm, đáy tử cung nằm cao hơn so với tuổi hậu sản bình thường. Sản phụ cảm thấy đau tức âm ỉ vùng hạ vị và đau chói rõ rệt khi bác sĩ ấn nhẹ vào thành bụng.
• Đau rát tại vết khâu: Nếu nhiễm khuẩn xảy ra tại vết rách hoặc vết cắt tầng sinh môn, khu vực này sẽ sưng nề to, tấy đỏ, đau nhức dữ dội, các mối chỉ căng tức hoặc rỉ dịch mủ màu vàng đục.

Các dấu hiệu cảnh báo biến chứng tiến triển nặng:

• Sốt cao liên tục từ 39 đến 40 độ C đi kèm những cơn rét run bần bật, mạch đập nhanh trên 100 lần mỗi phút.
• Đau bụng dữ dội lan khắp vùng bụng dưới và hạ vị, bụng chướng hơi, có phản ứng thành bụng gồng cứng khi chạm vào, kèm theo buồn nôn, nôn mửa, táo bón hoặc mót rặn đi ngoài nhiều lần nhưng chỉ ra ít phân dạng giả lỵ, báo hiệu tình trạng viêm phúc mạc tiểu khung.
• Viêm tắc tĩnh mạch huyết khối: Thường xuất hiện muộn hơn, khoảng 1 đến 2 tuần sau sinh. Sản phụ có biểu hiện đau buốt dọc chi dưới, chân bị sưng phù to, da trắng nhợt hoặc căng bóng nóng đỏ, gót chân đau đớn không thể nhấc nổi khỏi mặt giường.
• Hội chứng sốc nhiễm khuẩn: Sản phụ tụt huyết áp nghiêm trọng, da tái nhợt nổi vân tím, vã mồ hôi lạnh, thở nông gấp, tiểu rất ít hoặc vô niệu, tinh thần lơ mơ, li bì hoặc mê sảng do độc tố vi khuẩn tràn ngập hệ tuần hoàn.

Điểm dễ nhầm lẫn cần lưu ý:

• Trong 1 đến 2 ngày đầu sau sinh, sản phụ có thể bị sốt nhẹ do phản ứng cương sữa sinh lý khi các tuyến sữa bắt đầu hoạt động mạnh. Tuy nhiên, sốt do cương sữa thường chỉ kéo dài dưới 24 giờ, bầu ngực căng tức đều hai bên nhưng mềm dần sau khi cho con bú hoặc hút sữa, hoàn toàn không kèm theo sản dịch hôi thối hay đau tức vùng tử cung. Ngoài ra, sản dịch bình thường luôn có mùi tanh nồng đặc trưng của máu nhưng không bao giờ bốc mùi thối khẳn khó chịu.

Chẩn đoán

Quy trình chẩn đoán nhiễm khuẩn sau sinh đòi hỏi sự đánh giá toàn diện và phối hợp chặt chẽ giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ cùng các xét nghiệm cận lâm sàng hiện đại, nhằm xác định chính xác vị trí nhiễm trùng, mức độ lan rộng và tác nhân vi khuẩn gây bệnh.

Khám lâm sàng chuyên khoa sản phụ khoa:

• Bác sĩ bắt đầu bằng việc đánh giá các chỉ số sinh tồn tổng thể bao gồm nhiệt độ cơ thể, huyết áp, nhịp tim và nhịp thở nhằm phát hiện sớm dấu hiệu của hội chứng đáp ứng viêm toàn thân. Tiếp theo, bác sĩ tiến hành thăm khám cẩn thận vùng bụng dưới để đánh giá tốc độ co hồi của tử cung, độ săn chắc của cơ tử cung và xác định các điểm đau khu trú hoặc phản ứng gồng cứng của thành bụng. Qua thăm khám âm đạo bằng mỏ vịt vô khuẩn, bác sĩ sẽ kiểm tra tình trạng niêm mạc âm đạo, cổ tử cung, đánh giá mức độ lành thương của vết khâu tầng sinh môn, quan sát màu sắc, tính chất và mùi của sản dịch đang chảy ra từ lỗ tử cung.

Các xét nghiệm cận lâm sàng và vi sinh học:

• Xét nghiệm huyết học: Công thức máu toàn phần thường cho thấy số lượng bạch cầu tăng cao vượt mức bình thường của thời kỳ hậu sản, với sự gia tăng mạnh mẽ của tỷ lệ bạch cầu trung tính. Các chỉ số protein phản ứng C và procalcitonin trong huyết thanh tăng cao giúp khẳng định tình trạng viêm nhiễm do vi khuẩn đang hoạt động.
• Nuôi cấy vi sinh và kháng sinh đồ: Bác sĩ sử dụng tăm bông vô khuẩn lấy mẫu dịch từ cổ tử cung, sản dịch trong buồng tử cung hoặc mủ tại vết mổ để thực hiện soi tươi, nhuộm Gram và nuôi cấy vi khuẩn. Việc lập kháng sinh đồ là bước cực kỳ quan trọng giúp tìm ra đúng loại kháng sinh có độ nhạy cảm cao nhất với chủng vi khuẩn đang gây bệnh.
• Cấy máu: Được chỉ định bắt buộc trong các trường hợp sản phụ sốt cao kèm rét run hoặc nghi ngờ vi khuẩn đã xâm nhập vào hệ tuần hoàn, mẫu máu cần được lấy trước khi bắt đầu đợt kháng sinh mới.
• Xét nghiệm nước tiểu: Tổng phân tích nước tiểu và cấy nước tiểu giúp phân biệt nhiễm khuẩn sinh dục với nhiễm trùng đường tiết niệu, vốn rất hay gặp sau các thủ thuật đặt ống thông bàng quang khi sinh.

Chẩn đoán hình ảnh:

• Siêu âm ổ bụng và vùng chậu là phương tiện đầu tay giúp bác sĩ quan sát chi tiết cấu trúc bên trong buồng tử cung. Siêu âm cho phép phát hiện sớm tình trạng ứ đọng sản dịch, các mảnh bánh rau hoặc màng ối còn sót lại, đồng thời tìm kiếm các khối máu tụ hoặc ổ áp xe tại dây chằng rộng và túi cùng Douglas. Trong các trường hợp nghi ngờ biến chứng nặng như viêm tắc tĩnh mạch buồng trứng hoặc ổ áp xe sâu khó quan sát, chụp cắt lớp vi tính hoặc chụp cộng hưởng từ vùng chậu sẽ được chỉ định để đánh giá toàn diện.

Các biến chứng nguy hiểm của nhiễm khuẩn sau sinh

Nếu không được chẩn đoán và điều trị kịp thời bằng phác đồ kháng sinh thích hợp, nhiễm khuẩn sau sinh có thể nhanh chóng lan rộng từ lớp niêm mạc tử cung sang các cấu trúc giải phẫu lân cận trong vùng chậu và toàn thân, dẫn đến nhiều biến chứng nặng nề.

Một trong những biến chứng cấp tính thường gặp là sự hình thành các ổ áp xe trong vùng chậu, bao gồm áp xe dây chằng rộng, áp xe vòi tử cung, buồng trứng hoặc ổ mủ đọng tại túi cùng Douglas. Tình trạng nhiễm khuẩn cũng có thể phá vỡ hàng rào bảo vệ để xâm nhập vào khoang phúc mạc, gây viêm phúc mạc tiểu khung hoặc viêm phúc mạc toàn thể, đe dọa trực tiếp tính mạng sản phụ do hội chứng nhiễm trùng nhiễm độc toàn thân.

Bên cạnh đó, vi khuẩn có thể tấn công vào hệ thống tĩnh mạch vùng chậu gây viêm tắc tĩnh mạch huyết khối. Các cục máu đông nhiễm khuẩn này có nguy cơ bong tróc và di chuyển theo dòng tuần hoàn về tim, gây thuyên tắc động mạch phổi cấp tính, dẫn đến suy hô hấp cấp và tử vong đột ngột nếu không được cấp cứu hồi sức kịp thời.

Biến chứng nguy kịch nhất là nhiễm trùng huyết và sốc nhiễm trùng, khi độc tố vi khuẩn tràn ngập máu làm suy sụp hệ tuần hoàn, suy đa cơ quan như suy thận cấp, suy gan và rối loạn đông máu nội mạch rải rác. Về lâu dài, các đợt nhiễm khuẩn sâu tại tử cung và phần phụ có thể để lại di chứng viêm dính buồng tử cung, dính tắc vòi trứng, làm tăng đáng kể nguy cơ vô sinh thứ phát hoặc chửa ngoài tử cung trong tương lai.

Các yếu tố môi trường và thủ thuật sản khoa liên quan đến nguy cơ nhiễm khuẩn

Môi trường sinh nở đóng vai trò then chốt trong việc kiểm soát tỷ lệ tai biến nhiễm khuẩn hậu sản. Tại các khu vực nông thôn, vùng sâu vùng xa hoặc những nơi điều kiện y tế còn nhiều hạn chế, việc sinh con tại nhà hoặc tại các cơ sở không bảo đảm điều kiện vô khuẩn làm gia tăng đáng kể nguy cơ xâm nhập của các mầm bệnh nguy hiểm.

Các can thiệp thủ thuật trong quá trình chuyển dạ cũng liên quan mật thiết đến nguy cơ nhiễm trùng. Những ca chuyển dạ kéo dài nhiều giờ đòi hỏi nhân viên y tế phải thăm khám âm đạo nhiều lần bằng tay, làm mất đi tính vô trùng tương đối của đường âm đạo. Việc sử dụng các dụng cụ hỗ trợ sinh như giác hút hay kẹp forceps khi kéo thai có thể tạo ra các vết rách phức tạp trên đường sinh dục nếu không được kiểm soát tốt.

Ngoài ra, những sơ suất trong quá trình đỡ đẻ hoặc phẫu thuật mổ lấy thai như sót lại các mảnh bánh rau, sót màng ối, tụ máu vết mổ hoặc vô trùng dụng cụ phẫu thuật kém đều là những yếu tố thuận lợi hàng đầu để vi khuẩn cư trú, phát triển và gây bùng phát ổ nhiễm khuẩn hậu sản.

Hướng xử trí và theo dõi y khoa

Mục tiêu cốt lõi trong xử trí nhiễm khuẩn sau sinh là loại bỏ nhanh chóng ổ nhiễm khuẩn, ngăn chặn sự lan tràn của mầm bệnh vào các cơ quan lân cận và hệ tuần hoàn, bảo tồn tối đa chức năng sinh sản và bảo đảm an toàn tính mạng cho người mẹ. Quá trình điều trị bắt buộc phải được thực hiện tại bệnh viện dưới sự theo dõi sát sao của các bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa.

Nguyên tắc sử dụng kháng sinh:

• Liệu pháp kháng sinh toàn thân đường tĩnh mạch là biện pháp điều trị nền tảng và cần được bắt đầu càng sớm càng tốt ngay sau khi đã thu thập các bệnh phẩm vi sinh. Ban đầu, bác sĩ sẽ chỉ định phác đồ phối hợp kháng sinh phổ rộng theo kinh nghiệm lâm sàng nhằm bao phủ toàn diện cả vi khuẩn kỵ khí, vi khuẩn Gram dương và vi khuẩn Gram âm. Ngay khi có kết quả nuôi cấy và kháng sinh đồ, bác sĩ sẽ đánh giá lại diễn biến lâm sàng để điều chỉnh sang loại kháng sinh đích có hiệu quả cao nhất và ít gây độc tính nhất. Thời gian dùng thuốc kháng sinh đường tĩnh mạch thường kéo dài cho đến khi sản phụ cắt sốt hoàn toàn trong ít nhất 48 giờ và các triệu chứng đau bụng, sản dịch cải thiện rõ rệt, sau đó có thể chuyển sang kháng sinh đường uống để hoàn thành liệu trình. Khi chỉ định thuốc, bác sĩ luôn cân nhắc lựa chọn những kháng sinh ít bài tiết qua sữa mẹ để sản phụ có thể an tâm tiếp tục cho con bú khi điều kiện sức khỏe cho phép.

Biện pháp hỗ trợ co hồi tử cung và chăm sóc tại chỗ:

• Các loại thuốc tăng co bóp tử cung như oxytocin hoặc các dẫn chất ergot được sử dụng nhằm kích thích cơ tử cung co thắt đều đặn, giúp tống xuất triệt để sản dịch ứ đọng và làm giảm diện tích bề mặt vết thương hở trong lòng tử cung. Đối với các tổn thương nhiễm trùng ngoài như vết rạch tầng sinh môn hoặc vết mổ thành bụng bị mưng mủ, nhân viên y tế sẽ tiến hành cắt chỉ ngắt quãng, làm sạch ổ mủ bằng dung dịch sát khuẩn y khoa chuyên dụng, thay băng vô khuẩn hàng ngày và tạo điều kiện thông thoáng để vết thương nhanh hồi phục từ đáy.

Can thiệp ngoại khoa khi có chỉ định chuyên biệt:

• Nếu siêu âm xác định có tình trạng sót rau hoặc sót màng ối, bác sĩ sẽ chỉ định dùng kháng sinh liều cao để bao vây ổ nhiễm trùng trước, sau đó mới tiến hành thủ thuật gắp hoặc nạo hút buồng tử cung một cách hết sức nhẹ nhàng nhằm tránh làm tổn thương thêm lớp cơ tử cung đang bị viêm mềm.
• Khi hình thành các ổ áp xe vùng chậu như áp xe túi cùng sau hay áp xe vòi trứng, bác sĩ sẽ tiến hành chọc hút dẫn lưu mủ qua đường âm đạo hoặc qua phẫu thuật nội soi.
• Trong những tình huống nguy kịch như viêm phúc mạc tiểu khung toàn thể, áp xe vỡ mủ hoặc hoại tử tử cung lan tỏa không đáp ứng với điều trị nội khoa, phẫu thuật mở bụng làm sạch khoang chậu hoặc phẫu thuật cắt tử cung sẽ được xem xét như biện pháp sau cùng để loại bỏ triệt để nguồn sinh độc tố, cứu sống tính mạng sản phụ.

Hồi sức tích cực và chăm sóc toàn diện:

• Sản phụ cần được bù đủ dịch và điện giải qua đường truyền, sử dụng thuốc hạ sốt giảm đau theo hướng dẫn, đồng thời áp dụng chế độ dinh dưỡng giàu đạm và vitamin để tăng cường tái tạo mô và nâng cao thể trạng phục hồi.

Phòng ngừa và giảm nguy cơ

Phòng ngừa nhiễm khuẩn sau sinh là một chiến lược y tế liên tục, đòi hỏi sự chủ động chăm sóc từ giai đoạn trước khi mang thai, trong suốt thai kỳ, trong phòng sinh cho đến thời kỳ hậu sản tại gia đình.

Chăm sóc trước và trong thai kỳ:

• Phụ nữ chuẩn bị mang thai nên đi khám sức khỏe tổng quát và khám phụ khoa định kỳ để phát hiện, điều trị dứt điểm các bệnh lý viêm nhiễm âm đạo, cổ tử cung hoặc nhiễm trùng đường tiểu. Trong thai kỳ, thai phụ cần khám thai đều đặn theo đúng lịch hẹn để bác sĩ theo dõi sát sao, kiểm soát tốt các bệnh lý nội khoa mãn tính như thiếu máu, đái tháo đường thai kỳ hoặc suy dinh dưỡng, giúp cơ thể có nền tảng miễn dịch tốt nhất trước khi bước vào cuộc vượt cạn.

Đảm bảo an toàn vô khuẩn trong cuộc sinh:

• Sản phụ nên lựa chọn cơ sở y tế uy tín có chuyên khoa sản phụ khoa đạt chuẩn, nơi tuân thủ nghiêm ngặt các quy tắc vô khuẩn y tế. Nhân viên y tế cần sát khuẩn tay đúng quy trình, sử dụng dụng cụ tiệt trùng khi đỡ đẻ hoặc phẫu thuật mổ lấy thai, đồng thời hạn chế tối đa các lần thăm khám âm đạo không thật sự cần thiết, đặc biệt sau khi màng ối đã vỡ. Trong quá trình sinh, bác sĩ và nữ hộ sinh phải thực hiện thủ thuật đúng kỹ thuật, kiểm tra kỹ lưỡng bánh rau và màng rau sau khi sổ để loại trừ hoàn toàn nguy cơ sót nhau; nếu có cắt tầng sinh môn thì cần khâu phục hồi cẩn thận, đúng lớp giải phẫu và đảm bảo vô trùng tuyệt đối.

Chăm sóc vệ sinh và sinh hoạt trong thời kỳ hậu sản:

• Vệ sinh vùng kín: Sản phụ cần vệ sinh vùng sinh dục ngoài bằng nước sạch ấm từ 2 đến 3 lần mỗi ngày, dùng khăn sạch thấm khô nhẹ nhàng theo chiều từ trước ra sau (từ âm hộ về phía hậu môn) để tránh kéo vi khuẩn từ trực tràng vào đường sinh dục. Tuyệt đối không thụt rửa sâu vào trong âm đạo hay ngâm mình trong bồn tắm.
• Sử dụng băng vệ sinh: Thay băng vệ sinh thường xuyên sau mỗi 3 đến 4 giờ hoặc ngay khi băng ướt để giữ vùng kín luôn khô ráo, sạch sẽ; lựa chọn đồ lót bằng chất liệu cotton thoáng khí.
• Chăm sóc vết mổ và vận động: Giữ vết mổ đẻ luôn khô ráo, sạch sẽ, không tự ý đắp các loại lá thuốc dân gian lên vết thương. Sản phụ nên vận động đi lại nhẹ nhàng sớm sau sinh để giúp tử cung co hồi tốt và hỗ trợ sản dịch dễ dàng thoát ra ngoài, tránh nằm bất động lâu trên giường.
• Dinh dưỡng và kiêng cữ an toàn: Ăn uống đầy đủ dưỡng chất, bổ sung thực phẩm giàu protein, sắt và vitamin để nhanh lành vết thương; kiêng quan hệ tình dục trong ít nhất 6 tuần hậu sản cho đến khi cơ quan sinh dục đã hoàn toàn hồi phục.

Khi nào cần gặp bác sĩ?

Việc nhận biết chính xác thời điểm cần thăm khám y tế giúp sản phụ ngăn chặn kịp thời các biến chứng nguy hiểm của nhiễm khuẩn sau sinh, bảo đảm tính mạng và sự hồi phục an toàn.

Thời điểm cần đến gặp bác sĩ sản phụ khoa ngay:

Sản phụ nên liên hệ hoặc đến cơ sở y tế chuyên khoa để được bác sĩ thăm khám càng sớm càng tốt nếu xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào sau đây trong thời kỳ hậu sản:

• Thân nhiệt tăng từ 38 độ C trở lên hoặc sốt tái đi tái lại nhiều lần mà không thuyên giảm.
• Sản dịch có mùi hôi tanh nồng nặc, chuyển màu đen thẫm, lẫn mủ vàng xanh hoặc đột ngột ra máu đỏ tươi lượng nhiều làm ướt đẫm băng vệ sinh chỉ trong vòng 1 giờ.
• Đau tức âm ỉ vùng bụng dưới hoặc cảm giác đau chói tăng dần, không thuyên giảm dù đã dùng các thuốc giảm đau thông thường do bác sĩ hướng dẫn lúc xuất viện.
• Vết may tầng sinh môn hoặc vết mổ thành bụng bị sưng đỏ, phù nề, nóng rát, đau nhức dữ dội, hở mép chỉ khâu hoặc có dịch mủ rỉ ra ngoài.
• Bầu ngực sưng nóng, nổi cục cứng gây đau nhức dữ dội ở một bên kèm theo sốt và ớn lạnh.

Các triệu chứng cấp cứu khẩn cấp cần đưa đến bệnh viện ngay lập tức:

Gia đình cần đưa sản phụ đến ngay phòng cấp cứu của bệnh viện gần nhất hoặc gọi đội cấp cứu y tế nếu nhận thấy các dấu hiệu đe dọa tính mạng:

• Sốt cao dữ dội trên 39 đến 40 độ C đi kèm những cơn rét run bần bật, hoặc thân nhiệt tụt thấp bất thường dưới 36 độ C.
• Đau bụng quằn quại dữ dội lan tỏa khắp bụng, bụng chướng to, cứng đờ như gỗ, nôn liên tục.
• Khó thở, thở gấp gáp nông, đau thắt ngực dữ dội hoặc ho ra máu.
• Hoa mắt, chóng mặt nặng, choáng váng, ngất xỉu, mạch đập rất nhanh và yếu, huyết áp tụt sâu.
• Chân sưng to một bên, nóng đỏ căng tức, đau buốt dữ dội không thể cử động hay nhấc chân lên được.
• Sản phụ có biểu hiện lú lẫn, nói sảng, lơ mơ, li bì hoặc mất dần ý thức.

Lưu ý an toàn

Tất cả thông tin được trình bày trong bài viết này nhằm mục đích giáo dục sức khỏe cộng đồng và nâng cao kiến thức nhận biết các dấu hiệu bất thường trong thời kỳ hậu sản, hoàn toàn không có giá trị thay thế cho việc chẩn đoán, đánh giá lâm sàng trực tiếp hoặc chỉ định điều trị từ các bác sĩ chuyên khoa sản phụ khoa. Nhiễm khuẩn sau sinh là một cấp cứu sản khoa diễn tiến nhanh chóng, có thể chuyển biến từ viêm nhiễm tại chỗ sang nhiễm trùng huyết đe dọa tính mạng chỉ trong vòng vài giờ nếu không được điều trị đúng phác đồ.

Sản phụ và người nhà tuyệt đối không được tự ý chẩn đoán bệnh qua các triệu chứng mô tả trên mạng Internet, không tự mua các loại thuốc kháng sinh, thuốc hạ sốt hoặc thuốc chống viêm để tự điều trị tại nhà. Việc tự ý sử dụng kháng sinh không đúng liều lượng và chủng loại không những làm che lấp các dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng mà còn gây ra tình trạng vi khuẩn kháng thuốc rất nguy hiểm. Bên cạnh đó, tuyệt đối tránh áp dụng các phương pháp dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng khoa học như xông hơ lá cây, bôi đắp thuốc bột lạ vào vết mổ hay vết khâu tầng sinh môn, hoặc thụt rửa sâu âm đạo vì những hành vi này có thể trực tiếp đưa thêm vi khuẩn nguy hiểm vào sâu trong hệ sinh dục. Mọi can thiệp y tế và sử dụng thuốc trong thời kỳ hậu sản cần phải tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ điều trị.

Kết luận

Nhiễm khuẩn sau sinh là một trong những tai biến sản khoa nghiêm trọng nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa, kiểm soát và điều trị thành công nếu được phát hiện từ giai đoạn sớm. Sự kết hợp đồng bộ giữa quy trình vô khuẩn nghiêm ngặt tại các cơ sở y tế trong cuộc sinh cùng ý thức tự theo dõi sức khỏe và chăm sóc vệ sinh cá nhân đúng cách của sản phụ tại nhà là lá chắn vững chắc nhất để bảo vệ người mẹ trong suốt thời kỳ hậu sản.

Gia đình và sản phụ tuyệt đối không nên xem nhẹ các biểu hiện bất thường như sốt, đau bụng hạ vị hay sản dịch có mùi hôi. Việc chủ động liên hệ và đến thăm khám kịp thời tại các bệnh viện chuyên khoa sản phụ khoa khi có dấu hiệu nghi ngờ sẽ giúp người mẹ nhận được sự chăm sóc y tế chuẩn mực, bảo toàn trọn vẹn sức khỏe thể chất và duy trì chức năng sinh sản quý giá trong tương lai.