Nhiễm khuẩn đường ruột ở trẻ sơ sinh và những điều cha mẹ cần cảnh giác

Nhiễm khuẩn đường ruột ở trẻ sơ sinh là gì?

Nhiễm khuẩn đường ruột ở trẻ sơ sinh là hiện tượng các vi sinh vật gây bệnh, chủ yếu là các chủng vi khuẩn như Escherichia coli, Salmonella, Campylobacter hoặc các vi khuẩn cơ hội khác, xâm nhập và cư trú trong ống tiêu hóa của trẻ trong giai đoạn sơ sinh. Khi vi khuẩn tấn công bề mặt biểu mô ruột, chúng tiết ra độc tố hoặc gây viêm nhiễm trực tiếp, làm phá hủy cấu trúc nhung mao ruột và suy giảm khả năng hấp thu dưỡng chất cũng như nước của cơ thể. Trẻ sơ sinh có tỷ lệ trao đổi chất cao và diện tích bề mặt cơ thể lớn so với khối lượng, khiến thể tích dịch cơ thể rất dễ bị hao hụt nhanh chóng khi bị tiêu chảy hoặc nôn mửa. Vì vậy, mọi bất thường ở đường tiêu hóa của trẻ trong giai đoạn này đều cần được nhìn nhận với thái độ thận trọng cao độ, không thể xem như rối loạn tiêu hóa thông thường của trẻ lớn hay người trưởng thành.

Con đường xâm nhập của mầm bệnh vào đường tiêu hóa trẻ sơ sinh

Giai đoạn sơ sinh là thời điểm hệ tiêu hóa của trẻ còn non nớt cả về cấu trúc giải phẫu lẫn chức năng sinh lý. Lớp niêm mạc lót lòng ruột của bé rất mỏng manh, lượng kháng thể bề mặt IgA tiết ra còn hạn chế và tính thấm thành ruột tương đối cao. Đồng thời, hệ vi sinh vật đường ruột chưa thiết lập được sự cân bằng bền vững, tạo điều kiện thuận lợi cho các vi sinh vật gây hại dễ dàng xâm nhập, sinh sôi và tấn công niêm mạc ruột.

Nguồn lây nhiễm phổ biến bắt nguồn từ bàn tay của người chăm sóc không được rửa sạch trước khi bế ẵm, thay tã hoặc chuẩn bị bữa ăn cho bé. Bình sữa, núm vú giả, máy hút sữa hay dụng cụ trữ sữa nếu không được vệ sinh và tiệt trùng cẩn thận cũng là ổ chứa vi khuẩn thường gặp. Ngoài ra, nguồn nước pha sữa không đảm bảo vệ sinh hoặc thức ăn bổ sung đưa vào quá sớm trước độ tuổi khuyến cáo cũng có thể trực tiếp đưa mầm bệnh vào ống tiêu hóa của trẻ nhỏ.

Những biểu hiện bất thường cha mẹ cần chú ý theo dõi

Khác với người lớn, trẻ sơ sinh chưa thể diễn đạt cảm giác khó chịu bằng lời nói, do đó các biểu hiện lâm sàng thường được phản ánh qua hành vi bú, giấc ngủ và tính chất phân. Một trong những dấu hiệu điển hình nhất là sự thay đổi đột ngột về tần suất và hình thái phân. Trẻ có thể đi ngoài nhiều lần hơn bình thường, phân lỏng loãng tóe nước, phân chuyển sang màu xanh rêu, lẫn nhiều chất nhầy bọt hoặc xuất hiện vệt máu tươi.

Bên cạnh biến đổi tính chất phân, trẻ thường có biểu hiện quấy khóc liên tục từng cơn do bụng chướng căng, đau thắt ruột hoặc cảm giác đầy hơi khó chịu. Trẻ có thể đột ngột bỏ bú, bú ngắt quãng, bú yếu hoặc thường xuyên ọc sữa, nôn trớ sau mỗi cữ bú. Một số trẻ sơ sinh có thể bị sốt, nhưng ở nhiều trường hợp nặng, thân nhiệt của bé không tăng mà trái lại còn bị hạ thân nhiệt, tay chân lạnh ngắt, da tái nhợt và phản xạ lờ đờ, ngủ li bì khó đánh thức.

Biến chứng nguy hiểm khi rối loạn tiêu hóa tiến triển nhanh

Hệ thống cân bằng nước và điện giải ở trẻ sơ sinh rất nhạy cảm. Thể tích tuần hoàn của bé còn nhỏ nên tình trạng mất nước và khoáng chất qua phân lỏng hoặc nôn trớ có thể tiến triển cực kỳ nhanh chóng. Nếu không được bù dịch và chăm sóc y tế kịp thời, mất nước cấp tính có thể dẫn đến rối loạn toan kiềm, trụy tim mạch, suy tuần hoàn và tổn thương chức năng thận cấp.

Mặt khác, do hàng rào niêm mạc ruột của trẻ sơ sinh có tính thấm cao, vi khuẩn gây bệnh cùng nội độc tố từ lòng ruột có thể xuyên qua thành mạch máu để đi vào hệ tuần hoàn chung. Tình trạng này làm bùng phát nhiễm khuẩn huyết sơ sinh, một tình trạng cấp cứu nội khoa đặc biệt nguy hiểm với nguy cơ sốc nhiễm khuẩn và tổn thương đa cơ quan. Ngoài ra, tổn thương sâu tại niêm mạc ruột còn làm tăng nguy cơ viêm ruột hoại tử, một bệnh lý đe dọa trực tiếp đến tính mạng của trẻ nếu không được can thiệp hồi sức nội khoa hoặc phẫu thuật kịp thời.

Biện pháp vệ sinh và chăm sóc hỗ trợ phòng ngừa

Để bảo vệ đường ruột non nớt của trẻ sơ sinh, biện pháp nền tảng là duy trì việc nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong những tháng đầu đời. Sữa mẹ chứa hàm lượng lớn kháng thể bảo vệ, lysozyme, lactoferrin cùng các chuỗi đường oligosaccharide giúp ức chế vi khuẩn bám dính vào niêm mạc và nuôi dưỡng hệ vi khuẩn có lợi như Bifidobacterium. Nhờ đó, đường ruột của trẻ bú mẹ luôn có sức đề kháng vượt trội so với trẻ nuôi sữa nhân tạo.

Đối với các cữ ăn của trẻ, tất cả dụng cụ như bình sữa, núm ti, thìa cốc và phụ kiện máy vắt sữa cần được cọ rửa sạch sẽ bằng dung dịch chuyên dụng và tiệt trùng bằng nước sôi hoặc máy tiệt trùng hơi nước. Người chăm sóc phải hình thành thói quen rửa tay bằng xà phòng sát khuẩn dưới vòi nước chảy ít nhất hai mươi giây trước khi bế trẻ, chuẩn bị cữ bú và ngay sau khi thay tã lót. Môi trường sinh hoạt xung quanh bé cũng cần được lau dọn khô thoáng, hạn chế để nhiều người hôn hít hoặc tiếp xúc trực tiếp với mặt và tay của trẻ sơ sinh.

Lưu ý an toàn

Cha mẹ tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh, thuốc cầm đi ngoài hoặc áp dụng các bài thuốc truyền miệng không rõ nguồn gốc cho trẻ sơ sinh. Trẻ có biểu hiện mất nước như thóp trũng, mắt trũng, khóc không có nước mắt, môi khô se, tiểu tiện rất ít hoặc không ướt tã trong sáu giờ cần được đưa đi cấp cứu ngay lập tức. Mọi can thiệp bằng thuốc hay điều chỉnh dinh dưỡng đều phải tuân theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nhi.

Tóm tắt

Nhiễm khuẩn đường ruột ở trẻ sơ sinh là tình trạng y khoa cần được đánh giá kịp thời để tránh mất nước và nhiễm khuẩn toàn thân. Cha mẹ nên duy trì vệ sinh môi trường nuôi dưỡng, bảo vệ nguồn sữa mẹ và đưa trẻ đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa nhi ngay khi có các dấu hiệu bất thường, thay vì tự suy đoán hoặc trì hoãn.