Nguyên nhân gây sạt lở đất và hướng dẫn chăm sóc sức khỏe an toàn sau thiên tai

Nguyên nhân sạt lở đất là gì?

Sạt lở đất là quá trình dịch chuyển của đất, đá hoặc bùn xói mòn từ vị trí cao xuống vị trí thấp trên các sườn dốc. Sự cố này thường xuất hiện đột ngột tại các vùng núi, đồi dốc hoặc khu vực ven sông, ven biển khi tính ổn định của địa hình bị phá vỡ. Ngoại lực tác động mạnh từ các đợt mưa bão kéo dài là nhân tố phổ biến nhất làm tăng áp lực nước lỗ rỗng trong đất, giảm sức kéo ma sát và dẫn đến nguy cơ sụt trượt.

Bên cạnh nguy cơ chấn thương cơ học trực tiếp do đè nấp hay va đập, sạt lở đất còn để lại những hệ lụy nghiêm trọng về mặt y tế công cộng. Môi trường sống bị xáo trộn, nguồn nước sinh hoạt nhiễm bẩn và điều kiện vệ sinh kém sau sự cố là môi trường thuận lợi cho vi khuẩn, ký sinh trùng phát triển. Do đó, công tác ứng phó và chăm sóc sức khỏe sau sạt lở đất cần được triển khai toàn diện từ khâu sơ cứu ban đầu, vệ sinh môi trường cho đến theo dõi tâm lý người gặp nạn.

Các nguyên nhân chính dẫn đến hiện tượng sạt lở đất

Hiện tượng sạt lở đất hình thành từ tác động kết hợp giữa tự nhiên và con người. Về tự nhiên, mưa lớn kéo dài làm nước ngấm sâu vào lòng đất, làm tăng trọng lượng khối đất đá và giảm độ ma sát liên kết tầng địa chất. Địa hình dốc, kết cấu đất yếu và hiện tượng phong hóa cũng thúc đẩy nguy cơ sạt trượt.

Về yếu tố nhân tạo, việc đào phá chân dốc, san lấp mặt bằng không đúng kỹ thuật, khai thác khoáng sản và nạn phá rừng đầu nguồn làm mất lớp phủ thực vật bảo vệ. Khi thiếu hệ thống rễ cây giữ đất, bề mặt đồi dốc dễ bị xói mòn nghiêm trọng khi mưa bão. Rung động mạnh từ động đất hoặc công trường nổ mìn cũng có thể kích hoạt sạt lở.

Các kỹ năng ứng phó an toàn trong và ngay sau khi sạt lở đất

Khi phát hiện các dấu hiệu cảnh báo sạt lở đất như vách đá xuất hiện vết nứt, nước nguồn chuyển màu đục, có tiếng động lạ trong lòng đất hoặc cây cối nghiêng ngả, người dân cần lập tức di chuyển ra khỏi khu vực nguy hiểm theo các đường thoát hiểm đã dự kiến. Tránh xa các lòng khe, suối, chân đồi dốc và khu vực có dòng chảy bùn đất đang đổ xuống. Nếu không kịp sơ tán, hãy tìm vị trí cao ráo, kiên cố hoặc bám chặt vào các vật thể cố định chắc chắn để tránh bị cuốn trôi.

Ngay sau khi đợt sạt lở tạm dừng, người dân không nên chủ quan quay lại khu vực vừa xảy ra sự cố vì nguy cơ sạt lở thứ cấp vẫn có thể tiếp diễn. Cần bình tĩnh kiểm tra tình trạng bản thân và những người xung quanh, phát tín hiệu cứu hộ nếu bị mắc kẹt. Lưu ý tránh xa các đường dây điện bị đứt, các công trình hư hỏng có nguy cơ sập đổ và không tự ý di chuyển vào những khu vực bùn lầy sâu khi chưa có sự hỗ trợ của lực lượng cứu hộ chuyên nghiệp.

Hướng dẫn sơ cứu chấn thương y tế ban đầu cho người gặp nạn

Sau sự cố sạt lở đất, nạn nhân thường gặp phải các dạng chấn thương như gãy xương, dập nát phần mềm, trầy xước da hoặc ngạt thở do bị đất bùn vùi lấp. Việc ứng cứu và sơ cứu ban đầu cần được thực hiện nhanh chóng nhưng đúng phương pháp. Đối với nạn nhân bị ngất hoặc ngạt thở, cần khẩn trương làm sạch đất bùn trong khoang miệng và mũi, sau đó tiến hành hô hấp nhân tạo hoặc ép tim ngoài lồng ngực nếu nạn nhân ngừng thở, ngừng tuần hoàn trước khi chuyển đến cơ sở y tế.

Đối với các vết thương chảy máu, sử dụng gạc sạch hoặc vải sạch nén trực tiếp lên vết thương để cầm máu tạm thời. Trường hợp nghi ngờ gãy xương hay chấn thương cột sống, tuyệt đối không di chuyển nạn nhân một cách đột ngột hoặc co kéo mạnh; cần cố định nẹp tạm thời và giữ nguyên tư thế thẳng cho cơ thể nạn nhân trong quá trình vận chuyển. Với các trường hợp bị đè nén lâu dưới khối đất đá lớn, việc giải cứu cần có sự tham gia của nhân viên y tế để xử trí hội chứng đè nén, tránh nguy cơ sốc độc sau khi giải phóng lực nén.

Biện pháp phòng ngừa dịch bệnh và vệ sinh môi trường sau sạt lở đất

Môi trường sau thiên tai sạt lở đất thường bị ô nhiễm nghiêm trọng bởi xác động vật, rác thải và chất thải sinh hoạt lẫn vào đất bùn. Để ngăn ngừa bùng phát các bệnh truyền nhiễm qua đường tiêu hóa như tiêu chảy, tả, lỵ hay các bệnh ngoài da và mắt hột, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc ăn chín uống sôi. Tuyệt đối không sử dụng nguồn nước giếng hoặc nước suối bị đục, ô nhiễm khi chưa được xử lý bằng hóa chất khử trùng chuyên dụng như chloramine B hoặc đun sôi kỹ.

Bên cạnh đó, việc dọn dẹp vệ sinh môi trường sống xung quanh khu vực tái định cư cần được triển khai sớm. Khai thông cống rãnh, thu gom và chôn lấp xác động vật đúng quy trình kỹ thuật, rắc vôi bột hoặc phun hóa chất diệt khuẩn tại các vùng ngập tràn bùn thải để hạn chế sự phát triển của ruồi, muỗi và côn trùng truyền bệnh. Người dân tham gia dọn dẹp cần trang bị đầy đủ bảo hộ lao động như ủng, găng tay cao su và khẩu trang để tránh nguy cơ nhiễm trùng qua vết thương hở.

Theo dõi sức khỏe tinh thần và chăm sóc tâm lý cho nạn nhân

Bên cạnh các tổn thương về thể chất, biến cố sạt lở đất còn gây ra những cú sốc tâm lý lớn cho người dân do mất mát người thân, tài sản hoặc trải qua ranh giới sinh tử. Các biểu hiện như lo âu kéo dài, mất ngủ, hoảng sợ khi nghe tiếng động lớn, trầm cảm hoặc rối loạn căng thẳng sau chấn thương rất phổ biến ở cả người lớn và trẻ em. Nếu không được hỗ trợ kịp thời, những ảnh hưởng tâm lý này có thể kéo dài và tác động tiêu cực đến chất lượng cuộc sống.

Sự đồng hành, lắng nghe và chia sẻ từ gia đình, cộng đồng và các tổ chức xã hội đóng vai trò vô cùng quan trọng trong việc giúp nạn nhân ổn định cảm xúc. Người thân nên khuyến khích người gặp nạn bày tỏ sự lo lắng, duy trì các sinh hoạt hằng ngày ở mức tối thiểu và tránh cô lập bản thân. Trường hợp các triệu chứng hoảng loạn, trầm cảm kéo dài nhiều tuần hoặc ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng tự chăm sóc, cần đưa người bệnh đến gặp bác sĩ chuyên khoa tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý để được chẩn đoán và can thiệp trị liệu phù hợp.

Lưu ý an toàn

Các thông tin trong bài viết mang tính chất hướng dẫn tham khảo chung về an toàn và chăm sóc sức khỏe cộng đồng sau thiên tai. Mọi hành động sơ cứu chấn thương nặng, điều trị vết thương nhiễm trùng hoặc xử lý sự cố y tế phức tạp cần được thực hiện hoặc giám sát bởi nhân viên y tế có chuyên môn. Người dân không tự ý sử dụng các loại thuốc kháng sinh, thuốc giảm đau hay thay đổi liệu trình điều trị khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Tóm tắt

Sạt lở đất là thiên tai nguy hiểm nhưng việc chủ động nhận biết nguy cơ, rèn luyện kỹ năng ứng phó và duy trì các biện pháp vệ sinh an toàn sau sự cố sẽ giúp bảo vệ tối đa sức khỏe cho bản thân và gia đình. Khi gặp các sự cố y tế hoặc có dấu hiệu bất thường về sức khỏe sau thiên tai, hãy nhanh chóng liên hệ với các cơ sở y tế gần nhất để được hỗ trợ kịp thời.