Nguyên nhân gây gan nhiễm mỡ và các yếu tố nguy cơ thường gặp
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Gan nhiễm mỡ là tình trạng lượng chất béo tích tụ trong gan vượt quá 5% trọng lượng của lá gan, gây ảnh hưởng đến chức năng chuyển hóa bình thường của cơ thể. Tình trạng này đang ngày càng phổ biến trong xã hội hiện đại do thay đổi thói quen ăn uống và lối sống ít vận động.
Hiểu rõ nguyên nhân gan nhiễm mỡ là bước đầu tiên và quan trọng nhất để mỗi người có thể chủ động phòng ngừa, điều chỉnh chế độ sinh hoạt và bảo vệ sức khỏe lá gan trước khi các biến chứng nguy hiểm như viêm gan thoái hóa mỡ hay xơ gan xuất hiện.
Nguyên nhân gan nhiễm mỡ là gì?
Gan là cơ quan nội tạng lớn nhất, đảm nhận hàng trăm chức năng chuyển hóa, giải độc và dự trữ năng lượng cho cơ thể. Ở trạng thái sinh lý bình thường, tế bào gan chỉ chứa một lượng rất nhỏ chất béo. Khi sự cân bằng giữa quá trình hấp thu, tổng hợp và phân giải lipid bị phá vỡ, các phân tử triglyceride sẽ tích tụ lại thành các giọt mỡ bên trong bào tương của tế bào gan. Tùy thuộc vào nguyên nhân khởi phát, y học phân loại bệnh thành hai nhóm chính là gan nhiễm mỡ do rượu và gan nhiễm mỡ không do rượu. Nếu không được kiểm soát tốt, sự tích tụ mỡ kéo dài có thể kích hoạt phản ứng viêm, gây hoại tử tế bào gan và dẫn tới xơ hóa mô gan.
Lạm dụng rượu bia và các loại đồ uống có cồn
Lạm dụng rượu bia là nguyên nhân kinh điển dẫn đến tình trạng thoái hóa mỡ ở gan. Khi cồn đi vào cơ thể, gan phải ưu tiên chuyển hóa ethanol thành acetaldehyde và các chất chuyển hóa trung gian. Quá trình này làm ức chế phản ứng oxy hóa axit béo tự nhiên, đồng thời kích thích tổng hợp triglyceride tại tế bào gan. Khi lượng chất béo sản sinh vượt quá khả năng đào thải của gan, mỡ sẽ tích tụ dần trong các tế bào nhu mô gan, lâu dần gây viêm gan do rượu, xơ gan và suy giảm chức năng gan nghiêm trọng nếu không ngừng uống rượu bia kịp thời.
Thừa cân, béo phì và tích tụ mỡ nội tạng
Thừa cân và béo phì, đặc biệt là béo bụng hay tích mỡ nội tạng, là yếu tố hàng đầu gây gan nhiễm mỡ không do rượu. Khi mô mỡ dưới da quá tải, axit béo tự do từ các mô mỡ nội tạng sẽ tràn vào tuần hoàn và đổ dồn về tĩnh mạch cửa để đến gan. Lượng chất béo dư thừa này khiến tế bào gan bị quá tải trong việc chuyển hóa lipid, dẫn đến lắng đọng các hạt mỡ li ti trong bào tương. Việc duy trì chỉ số khối cơ thể hợp lý và giảm mỡ nội tạng là bước then chốt để hạn chế tình trạng này.
Đái tháo đường týp 2 và tình trạng kháng insulin
Đái tháo đường týp 2 và hội chứng chuyển hóa có mối liên hệ mật thiết với tình trạng kháng insulin. Khi cơ thể kháng insulin, nồng độ hormone này trong máu tăng cao nhưng lại giảm khả năng ức chế quá trình phân giải lipid tại mô mỡ ngoại vi. Hậu quả là lượng axit béo tự do giải phóng vào máu tăng mạnh và gan tiếp tục tiếp nhận nguồn mỡ này để tổng hợp thành triglyceride. Bên cạnh đó, kháng insulin còn làm tăng tân tạo mỡ tại chính tế bào gan, đẩy nhanh quá trình tích tụ mỡ và thúc đẩy phản ứng viêm tiến triển.
Chế độ dinh dưỡng mất cân đối và lối sống ít vận động
Chế độ ăn nhiều đường tinh luyện, đặc biệt là siro ngô chứa nhiều fructose trong bánh kẹo, nước ngọt và các món ăn nhanh giàu chất béo bão hòa, tạo gánh nặng lớn cho gan. Khác với glucose có thể được nhiều tế bào trong cơ thể sử dụng, fructose chủ yếu được chuyển hóa trực tiếp tại gan thành mỡ. Thói quen ít vận động thể chất làm giảm tiêu hao năng lượng, kết hợp cùng chứng rối loạn mỡ máu như tăng cholesterol máu và tăng triglyceride càng thúc đẩy mỡ tích lũy nhanh chóng tại các tế bào gan.
Tác dụng phụ của thuốc và giảm cân quá nhanh
Một số trường hợp gan nhiễm mỡ xuất phát từ việc sử dụng kéo dài một số loại thuốc như corticosteroid, methotrexate, amiodarone hoặc tamoxifen làm thay đổi quá trình chuyển hóa chất béo ở gan. Ngoài ra, việc nhịn ăn cực đoan để giảm cân quá nhanh cũng khiến mỡ dự trữ từ các mô phân giải ồ ạt, đổ về gan khiến cơ quan này không kịp xử lý, từ đó gây tích mỡ đột ngột. Tình trạng suy dinh dưỡng protein hoặc hội chứng kém hấp thu cũng có thể làm suy giảm tổng hợp apolipoprotein cần thiết để vận chuyển mỡ ra khỏi gan.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo kiến thức y khoa đại chúng và không thay thế cho chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa – gan mật. Người bệnh không nên tự ý mua hoặc ngưng sử dụng các loại thuốc điều trị khi chưa có hướng dẫn y tế chuyên môn.
Tóm tắt
Gan nhiễm mỡ là bệnh lý có thể kiểm soát và đảo ngược nếu phát hiện sớm cũng như loại bỏ kịp thời các nguyên nhân gốc rễ. Việc duy trì lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng và khám sức khỏe định kỳ đóng vai trò quyết định giúp bảo vệ nhu mô gan khỏi tổn thương tiến triển.
Nguồn tham khảo
- MDPI AG: Non-alcoholic fatty liver disease (NAFLD): C.U.R.I.A.Mo. lifestyle intervention and hepatic steatosis indexes
- Case Medical Research: Study of Semaglutide for Non-Alcoholic Fatty Liver Disease (NAFLD), a Metabolic Syndrome With Insulin Resistance, Increased Hepatic Lipids, and Increased Cardiovascular Disease Risk (The SLIM LIVER Study)
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người gầy có nguy cơ bị gan nhiễm mỡ không?
Người gầy hoàn toàn có thể mắc gan nhiễm mỡ do rối loạn chuyển hóa lipid, kháng insulin, chế độ ăn nhiều đường tinh chế hoặc giảm cân đột ngột làm rối loạn chức năng gan.
Gan nhiễm mỡ có thể tự khỏi khi thay đổi lối sống không?
Ở giai đoạn đầu, gan nhiễm mỡ có khả năng hồi phục hoàn toàn nếu người bệnh thay đổi lối sống, giảm cân an toàn, kiểm soát đường huyết và ngưng sử dụng rượu bia kịp thời.
Uống nhiều nước ngọt có gây gan nhiễm mỡ không?
Nước ngọt và thực phẩm chứa nhiều đường fructose thúc đẩy quá trình tổng hợp chất béo tại gan, làm tăng tích tụ triglyceride và gia tăng đáng kể nguy cơ gan nhiễm mỡ.
Gan nhiễm mỡ có gây đau hạ sườn phải không?
Gan nhiễm mỡ giai đoạn sớm thường không gây đau. Khi mỡ tích tụ nhiều làm bao gan căng ra, người bệnh mới có thể cảm thấy tức nhẹ hoặc tức nặng vùng hạ sườn phải.
Bao lâu nên đi kiểm tra chức năng gan một lần?
Bạn nên xét nghiệm men gan AST, ALT, GGT kết hợp siêu âm bụng tổng quát định kỳ mỗi 6 đến 12 tháng để theo dõi tình trạng tích tụ mỡ và phát hiện sớm tổn thương gan.
