Nguyên nhân dẫn đến bệnh Ebola và các con đường lây truyền

Nguyên nhân dẫn đến bệnh Ebola là gì?

Nguyên nhân trực tiếp dẫn đến bệnh Ebola là do sự xâm nhập và nhân lên của virus Ebola trong cơ thể người. Đây là một loại virus có vật chất di truyền dạng RNA chuỗi đơn thuộc họ Filoviridae, nổi bật với khả năng tấn công các tế bào nội mô mạch máu và làm suy giảm chức năng của hệ thống miễn dịch bẩm sinh.

Trong tự nhiên, virus cư trú chủ yếu ở các loài động vật hoang dã tại các khu rừng nhiệt đới ẩm, đặc biệt là các loài dơi ăn quả và một số loài linh trưởng không phải người. Con người chỉ mắc bệnh khi tình cờ tiếp xúc với các động vật mang virus hoặc tiếp xúc với người bệnh khác đang trong giai đoạn phát tán virus ra dịch cơ thể. Bệnh không xuất hiện do các yếu tố thời tiết thông thường hay do tiếp xúc xã hội đơn thuần, mà đòi hỏi sự tiếp xúc trực tiếp giữa mô trầy xước, niêm mạc với dịch tiết sinh học có chứa mầm bệnh còn hoạt lực.

Đặc điểm sinh học của virus Ebola và ổ chứa tự nhiên

Bệnh sốt xuất huyết Ebola bắt nguồn từ sự xâm nhập của virus Ebola, một chi thuộc họ Filoviridae. Các nghiên cứu dịch tễ học và sinh học phân tử xác định có nhiều loài virus Ebola khác nhau, trong đó Zaire ebolavirus là chủng thường gây ra các đợt bùng phát nghiêm trọng nhất với tỷ lệ tử vong cao. Khác với nhiều loại virus hô hấp, virus Ebola tấn công trực tiếp vào hệ thống miễn dịch của vật chủ, phá hủy cấu trúc mạch máu và làm rối loạn cơ chế đông máu tự nhiên.

Trong tự nhiên, các loài dơi ăn quả thuộc họ Pteropodidae được giới khoa học xem là ổ chứa tự nhiên tiềm năng của virus. Những cá thể dơi này mang mầm bệnh mà không biểu hiện tổn thương nặng, sau đó phát tán mầm bệnh vào môi trường sống hoang dã. Từ ổ chứa tự nhiên, virus có thể truyền sang các loài động vật có vú khác sinh sống trong rừng nhiệt đới, tạo thành một chu trình lưu hành ngầm trước khi có cơ hội tiếp xúc và lây lan sang quần thể loài người.

Cơ chế lây truyền virus Ebola từ động vật sang người

Sự lây truyền virus Ebola từ động vật hoang dã sang người thường bắt đầu qua các hoạt động săn bắt, mổ xẻ hoặc chế biến thịt thú rừng. Các loài linh trưởng như tinh tinh, khỉ đột, vượn cùng các loài linh dương rừng hoặc nhím khi bị nhiễm virus từ dơi sẽ phát bệnh và chứa lượng lớn tác nhân gây bệnh trong máu và phủ tạng.

Khi con người tiếp xúc trực tiếp với máu, dịch nhầy, mô thịt hoặc chất thải của động vật mang mầm bệnh qua các vết trầy xước nhỏ trên da hoặc qua niêm mạc mắt, mũi và miệng, virus sẽ nhanh chóng xâm nhập vào cơ thể. Việc tiêu thụ thịt động vật hoang dã chưa được nấu chín hoàn toàn hoặc xử lý xác động vật chết không rõ nguyên nhân trong rừng là những nguyên nhân hàng đầu khởi phát các ca bệnh đầu tiên trong cộng đồng. Do đó, việc duy trì thói quen tiêu thụ động vật nuôi an toàn và hạn chế tiếp xúc thú hoang dã là nguyên tắc vệ sinh dịch tễ rất quan trọng.

Đường lây truyền virus Ebola giữa người với người qua dịch cơ thể

Sau khi đã xâm nhập vào người bệnh đầu tiên, virus Ebola lây lan từ người sang người chủ yếu thông qua tiếp xúc trực tiếp giữa da bị tổn thương hoặc niêm mạc với các dịch cơ thể của người đang nhiễm bệnh. Những dịch cơ thể có nồng độ virus cao bao gồm máu, chất nôn, phân, nước tiểu, nước bọt, mồ hôi và tinh dịch.

Bên cạnh tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết, virus còn có thể lây gián tiếp qua các bề mặt, quần áo, ga giường hoặc dụng cụ y tế dính dịch cơ thể của người bệnh chưa được khử khuẩn đúng quy chuẩn. Điều đặc biệt đáng lưu ý là virus Ebola không lây qua các giọt bắn lơ lửng trong không khí ở khoảng cách xa như virus cúm hay SARS-CoV-2. Người nhiễm virus chỉ có khả năng lây truyền cho người khác khi bản thân đã bắt đầu biểu hiện các triệu chứng bệnh, và tải lượng virus bài tiết ra ngoài môi trường thường tăng cao nhất ở giai đoạn bệnh toàn phát hoặc khi tử vong.

Những nhóm đối tượng và hoàn cảnh có nguy cơ phơi nhiễm cao

Nguy cơ phơi nhiễm và bùng phát bệnh Ebola tập trung chủ yếu vào những người có tương tác gần gũi với người bệnh hoặc môi trường chứa mầm bệnh. Nhân viên y tế chăm sóc bệnh nhân mà không sử dụng đầy đủ trang thiết bị phòng hộ cá nhân đạt chuẩn là nhóm đối tượng có nguy cơ lây nhiễm chéo hàng đầu trong các cơ sở điều trị.

Bên cạnh đó, các thành viên trong gia đình trực tiếp chăm sóc, lau rửa hoặc tiếp xúc với dịch tiết của người ốm tại nhà cũng đối mặt với nguy cơ lây nhiễm rất lớn. Một bối cảnh đặc thù khác làm bùng phát dịch bệnh tại một số vùng là các nghi lễ mai táng truyền thống, nơi người thân trực tiếp chạm vào thi thể người đã khuất vốn vẫn còn chứa lượng virus đậm đặc. Ngoài ra, virus Ebola có thể tồn tại nhiều tháng trong một số khoang cơ thể được bảo vệ miễn dịch như tinh dịch, khiến việc quan hệ tình dục không an toàn sau khi hồi phục cũng là một nguy cơ tiềm ẩn cần được quản lý y tế chặt chẽ.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa thường thức và giáo dục sức khỏe cộng đồng, không mang tính chất chẩn đoán hay thay thế tư vấn y khoa chuyên nghiệp. Khi nghi ngờ tiếp xúc với người bệnh hoặc trở về từ vùng có dịch lưu hành kèm theo các dấu hiệu bất thường, tuyệt đối không tự điều trị hoặc tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng. Người bệnh cần liên hệ ngay với đường dây nóng của cơ quan y tế dự phòng để được hướng dẫn cách ly và kiểm tra kịp thời.

Tóm tắt

Hiểu rõ nguyên nhân và phương thức lây nhiễm là nền tảng cốt lõi trong việc phòng ngừa bệnh sốt xuất huyết Ebola. Do tính chất lây nhiễm mạnh qua dịch tiết sinh học và độc lực cao, việc tuân thủ các quy tắc bảo hộ và báo cáo kịp thời cho cơ quan y tế là biện pháp thiết yếu bảo vệ cộng đồng.