Nguy cơ sức khỏe khi lạm dụng thuốc kháng sinh bạn cần biết

Lạm dụng thuốc kháng sinh là gì?

Thuốc kháng sinh là nhóm dược chất có nguồn gốc tự nhiên, bán tổng hợp hoặc tổng hợp, có khả năng tiêu diệt hoặc kìm hãm sự nhân lên của các chủng vi khuẩn gây bệnh trong cơ thể. Nhờ có kháng sinh, y học đã kiểm soát thành công nhiều bệnh lý nhiễm trùng nguy hiểm như viêm màng não, viêm phế quản phổi, nhiễm trùng huyết và giảm thiểu đáng kể nguy cơ tử vong do nhiễm khuẩn sau phẫu thuật.

Tuy nhiên, lạm dụng thuốc kháng sinh xảy ra khi người bệnh tự ý uống thuốc không theo đơn của bác sĩ, dùng kháng sinh để trị các bệnh do virus như cảm cúm, dùng sai liều lượng, bỏ ngang đợt thuốc hoặc kéo dài thời gian sử dụng quá mức cần thiết. Hành vi này làm xáo trộn nghiêm trọng cân bằng sinh học của cơ thể, tạo áp lực chọn lọc khiến vi khuẩn biến đổi kháng thuốc và gây ra hàng loạt tác dụng không mong muốn trên nhiều cơ quan nội tạng.

Gia tăng tình trạng vi khuẩn kháng thuốc

Kháng kháng sinh là hậu quả nghiêm trọng nhất của việc dùng thuốc bừa bãi. Khi người bệnh dùng kháng sinh không đủ liều, dùng sai loại hoặc bỏ dở đợt điều trị, vi khuẩn gây bệnh không bị tiêu diệt hoàn toàn mà có cơ hội thích nghi, biến đổi gen và tạo ra cơ chế kháng lại tác dụng của thuốc. Tình trạng này khiến các bệnh nhiễm khuẩn thông thường như viêm phổi, nhiễm trùng đường tiết niệu hay nhiễm khuẩn vết mổ trở nên khó điều trị hơn rất nhiều. Bệnh nhân kháng thuốc thường phải chuyển sang các dòng kháng sinh phổ rộng thế hệ mới, đắt tiền hơn, tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng và thời gian nằm viện kéo dài. Nếu xu hướng lạm dụng thuốc tiếp diễn, y học sẽ đứng trước nguy cơ cạn kiệt vũ khí kháng khuẩn, biến các phẫu thuật hay can thiệp y khoa thông thường thành mối đe dọa sinh mạng.

Mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và viêm đại tràng

Đường tiêu hóa của con người dung nạp hàng nghìn tỷ vi sinh vật có lợi giúp hỗ trợ hấp thu dưỡng chất và duy trì miễn dịch. Thuốc kháng sinh đường uống không thể phân biệt hoàn toàn giữa vi khuẩn gây bệnh và lợi khuẩn đường ruột, do đó chúng có thể tiêu diệt hàng loạt vi khuẩn có ích. Sự suy giảm đột ngột này gây loạn khuẩn ruột, dẫn đến các triệu chứng khó chịu như tiêu chảy, đầy hơi, buồn nôn và đau quặn bụng. Nghiêm trọng hơn, khi hệ vi sinh bảo vệ bị suy yếu, vi khuẩn Clostridioides difficile có thể bùng phát dữ dội, tiết độc tố gây viêm đại tràng giả mạc với tình trạng tiêu chảy mất nước nặng, sốt cao và đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp kịp thời. Rối loạn tiêu hóa sau dùng kháng sinh có thể kéo dài nhiều tuần sau khi kết thúc đợt thuốc.

Nguy cơ tổn thương chức năng gan và thận

Gan và thận là hai cơ quan giữ vai trò nòng cốt trong việc chuyển hóa và đào thải thuốc ra khỏi cơ thể. Khi lạm dụng thuốc kháng sinh hoặc dùng kéo dài không có chỉ dẫn y khoa, nồng độ hoạt chất tích tụ quá mức có thể gây tổn thương trực tiếp nhu mô gan và tế bào ống thận. Một số nhóm kháng sinh như aminoglycoside có độc tính cao trên thận và thính giác, trong khi các nhóm khác có thể gây tăng men gan, ứ mật hoặc viêm gan do thuốc. Người cao tuổi, trẻ nhỏ và những người có sẵn tiền sử suy giảm chức năng gan thận là nhóm đối tượng chịu nguy cơ tổn thương nặng nề nhất. Tự ý tăng liều để nhanh khỏi bệnh có thể đẩy người bệnh vào tình trạng suy thận cấp tính hoặc ngộ độc thuốc cần phải lọc máu cấp cứu.

Dị ứng thuốc và suy giảm khả năng phòng vệ tự nhiên

Sử dụng thuốc kháng sinh bừa bãi làm tăng tỷ lệ gặp các phản ứng dị ứng từ mức độ nhẹ đến nguy kịch. Phản ứng nhẹ có thể biểu hiện bằng mày đay, phát ban đỏ ngứa trên da, phù mi mắt hoặc môi sau khi dùng thuốc. Tuy nhiên, người bệnh hoàn toàn có thể đối mặt với phản ứng sốc phản vệ dữ dội, biểu hiện qua co thắt phế quản gây khó thở, tụt huyết áp nhanh chóng, suy tuần hoàn và ngừng tim nếu không được tiêm adrenaline kịp thời. Ngoài ra, việc dùng thuốc khi cơ thể chỉ bị nhiễm virus thông thường còn khiến hệ miễn dịch tự nhiên bị can thiệp không cần thiết, làm suy yếu khả năng tự đề kháng của cơ thể trước các tác nhân gây bệnh trong tương lai. Trẻ em dùng nhiều kháng sinh từ sớm cũng được ghi nhận có nguy cơ cao hơn mắc các bệnh tự miễn hoặc hen phế quản.

Lưu ý an toàn

Thuốc kháng sinh là thuốc kê đơn bắt buộc phải có chỉ định của bác sĩ sau khi thăm khám lâm sàng. Tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh tại quầy, không chia sẻ đơn thuốc của mình cho người khác và không giữ lại thuốc thừa để dùng cho lần ốm sau. Nếu xuất hiện các dấu hiệu bất thường như nổi mẩn ngứa, khó thở, sưng mặt hoặc tiêu chảy dữ dội trong quá trình uống thuốc, người bệnh cần ngưng thuốc ngay lập tức và đến cơ sở y tế gần nhất để được xử trí.

Tóm tắt

Thuốc kháng sinh là thành tựu y học quan trọng cứu sống hàng triệu người, nhưng chỉ phát huy giá trị khi dùng đúng chỉ định. Lạm dụng kháng sinh gây nhiều hệ lụy cho thể chất người bệnh và đe dọa sức khỏe cộng đồng. Người bệnh nên chủ động tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc để bảo vệ bản thân và gia đình.