Ngộ độc thực phẩm là gì và cách sơ cứu người bị ngộ độc thực phẩm

Ngộ độc thực phẩm là gì?

Ngộ độc thực phẩm là phản ứng nhiễm độc hay nhiễm trùng tiêu hóa cấp phát sinh do dung nạp các chất dinh dưỡng đã bị biến chất, ôi thiu hoặc phơi nhiễm với tác nhân gây hại. Khi các vi khuẩn, virus, nấm mốc hoặc độc tố xâm nhập vào đường tiêu hóa, chúng tấn công niêm mạc dạ dày và ruột, gây ra phản ứng viêm cấp tính cùng các rối loạn hấp thu nước và chất điện giải.

Tình trạng này không chỉ gây khó chịu ở hệ tiêu hóa mà còn có thể ảnh hưởng đến toàn thân nếu độc tố ngấm vào máu hoặc cơ thể rơi vào trạng thái mất nước nghiêm trọng. Mức độ biểu hiện của ngộ độc thực phẩm phụ thuộc vào loại tác nhân độc hại, lượng thực phẩm đã tiêu thụ cũng như thể trạng miễn dịch của từng người, từ khó chịu nhẹ vài giờ đến nguy kịch đe dọa tính mạng.

Nguyên nhân gây bệnh và các dấu hiệu nhận biết sớm

Nguyên nhân dẫn đến ngộ độc thực phẩm rất đa dạng, phổ biến nhất là do vi sinh vật gây bệnh như vi khuẩn Salmonella, vi khuẩn Escherichia coli, Staphylococcus aureus, vi khuẩn Clostridium botulinum hoặc virus Norovirus và Rotavirus. Bên cạnh vi sinh vật, độc tố tự nhiên có sẵn trong nấm độc, cá nóc, khoai tây mọc mầm hoặc hải sản ươn hỏng cũng là tác nhân nguy hiểm. Ngoài ra, việc tồn dư hóa chất bảo vệ thực phẩm, phụ gia độc hại hay kim loại nặng trong quá trình nuôi trồng, chế biến và bảo quản cũng dễ dẫn đến nhiễm độc cấp tính.

Các triệu chứng thường khởi phát từ vài chục phút đến vài ngày sau bữa ăn nghi ngờ. Biểu hiện tiêu biểu bao gồm buồn nôn, nôn liên tục, đau bụng quặn thắt từng cơn, tiêu chảy nhiều lần phân lỏng, đôi khi có kèm theo sốt cao, ớn lạnh, đau đầu và mệt mỏi rã rời. Ở mức độ nặng hơn, cơ thể sẽ xuất hiện tình trạng mất nước nghiêm trọng với cảm giác khát nước dữ dội, môi khô nứt nẻ, mắt trũng sâu, tiểu ít và nước tiểu sẫm màu.

Các bước sơ cứu cơ bản tại nhà cho người bị ngộ độc thực phẩm

Khi nghi ngờ một người bị ngộ độc thực phẩm, việc đầu tiên cần làm là dừng ngay việc tiêu thụ món ăn hoặc nước uống đó, đồng thời giữ lại mẫu thực phẩm nghi ngờ để hỗ trợ kiểm nghiệm y tế sau này. Đối với người bệnh còn hoàn toàn tỉnh táo và mới ăn trong vòng 1 đến 2 giờ, có thể hỗ trợ gây nôn nhẹ nhàng bằng cách rửa sạch ngón tay và chạm nhẹ vào gốc lưỡi nhằm kích thích tống bớt thức ăn chứa độc tố ra ngoài. Tuyệt đối không áp dụng gây nôn cho người lơ mơ, co giật, hôn mê vì rất dễ gây trào ngược vào đường thở dẫn đến sặc và ngạt thở.

Sau khi đã nôn hoặc đi tiêu nhiều lần, cơ thể mất một lượng lớn nước và khoáng chất, do đó bước quan trọng tiếp theo là bù nước và điện giải kịp thời. Dung dịch Oresol là lựa chọn ưu tiên hàng đầu, cần được pha chính xác theo đúng tỷ lệ thể tích nước ghi trên bao bì hướng dẫn của nhà sản xuất. Hướng dẫn người bệnh uống từng ngụm nhỏ, uống chậm rãi nhiều lần trong ngày thay vì uống lượng lớn một lúc để tránh kích thích dạ dày gây nôn tái diễn. Nếu không có Oresol, có thể tạm thời thay thế bằng nước cháo loãng nấu muối hoặc nước khoáng không ga.

Những sai lầm nguy hại cần tránh khi sơ cứu ngộ độc thức ăn

Trong quá trình sơ cứu và theo dõi ngộ độc thực phẩm, người nhà cần hết sức tỉnh táo để không áp dụng những biện pháp phản khoa học. Sai lầm phổ biến nhất là tự ý mua và dùng thuốc cầm tiêu chảy hoặc thuốc chống nôn tác động lên nhu động ruột ngay từ đầu. Phản xạ nôn và tiêu chảy thực chất là cơ chế tự bảo vệ tự nhiên giúp cơ thể tống khứ bớt mầm bệnh cùng độc tố ra ngoài. Ngăn chặn quá trình này đột ngột có thể khiến vi khuẩn cùng độc tố ứ đọng lâu hơn trong lòng ruột, gây tổn thương niêm mạc đại tràng và làm tăng nguy cơ nhiễm trùng huyết.

Bên cạnh đó, tuyệt đối không tự ý dùng thuốc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa vì ngộ độc thực phẩm có thể bắt nguồn từ virus hoặc độc tố hóa chất vốn không đáp ứng với kháng sinh. Ngoài ra, không nên áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng chưa được kiểm chứng y khoa như cho uống nước đậu xanh sống, nước vắt từ lá cây lạ vì có thể gây thêm gánh nặng cho hệ tiêu hóa đang suy kiệt. Khi chăm sóc dinh dưỡng, không ép người bệnh ăn no, nên để đường tiêu hóa nghỉ ngơi vài giờ rồi bắt đầu lại bằng các món súp lỏng ấm, cháo loãng thanh đạm.

Dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm cần đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay

Dù nhiều trường hợp ngộ độc thực phẩm thể nhẹ có thể tự thuyên giảm sau khi được bù dịch và nghỉ ngơi hợp lý, người chăm sóc cần theo dõi sát sao tiến triển của người bệnh. Cần đưa nạn nhân đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế gần nhất khi phát hiện một trong những dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm sau đây: tiêu chảy liên tục kéo dài trên 2 ngày mà không có xu hướng giảm, nôn dữ dội đến mức không thể giữ lại bất kỳ ngụm nước nào trong dạ dày, hoặc chất nôn và phân có lẫn máu tươi.

Các biểu hiện toàn thân nghiêm trọng khác cần cấp cứu khẩn cấp bao gồm sốt cao liên tục không hạ, lú lẫn, li bì khó đánh thức, co giật, thở nhanh gấp hoặc tụt huyết áp gây hoa mắt ngất xỉu. Đặc biệt đối với những nhóm đối tượng có sức đề kháng yếu như trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người mắc bệnh lý mạn tính nền, việc đưa đi khám y tế cần được thực hiện sớm ngay khi có triệu chứng ngộ độc để tránh biến chứng suy thận cấp hoặc sốc nhiễm trùng nguy hiểm.

Lưu ý an toàn

Thông tin về sơ cứu ngộ độc thực phẩm được cung cấp nhằm mục đích giáo dục thường thức sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu. Mọi trường hợp nghi ngờ nhiễm độc nặng hoặc đối tượng có cơ địa suy giảm miễn dịch cần được thăm khám trực tiếp bởi bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc hồi sức cấp cứu. Tuyệt đối không tự ý điều trị kéo dài tại nhà nếu các dấu hiệu bất thường không thuyên giảm.

Tóm tắt

Ngộ độc thực phẩm là tình trạng cấp tính thường gặp cần được nhận biết sớm và xử trí sơ cứu ban đầu chuẩn xác. Việc duy trì bù nước điện giải đầy đủ kết hợp theo dõi sát các dấu hiệu nguy hiểm giúp phòng ngừa các biến chứng nguy hiểm. Khi nhận thấy các biểu hiện bất thường hoặc mất nước nặng, người bệnh cần được đưa ngay đến cơ sở y tế để được thăm khám và điều trị kịp thời.