Ngộ độc aspirin và cách xử trí an toàn, đúng cách

Ngộ độc aspirin là gì?

Aspirin, hay acid acetylsalicylic, là hoạt chất thuộc nhóm chống viêm không steroid được sử dụng phổ biến với tác dụng hạ sốt, giảm đau, chống viêm và ức chế kết tập tiểu cầu trong phòng ngừa biến cố tim mạch. Dù là loại thuốc quen thuộc trong tủ thuốc gia đình, aspirin tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc cao nếu sử dụng sai mục đích hoặc vượt quá ngưỡng dung nạp của cơ thể.

Độc tính của salicylate tác động trực tiếp lên trung tâm hô hấp tại hành não và làm gián đoạn chu trình phosphoryl oxy hóa ở ty thể tế bào. Hậu quả là gây ra tình trạng toan chuyển hóa phối hợp với kiềm hô hấp, rối loạn chuyển hóa glucose, ứ đọng acid lactic và kích ứng niêm mạc dạ dày dữ dội. Trẻ em và người cao tuổi là hai nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm với độc tính của thuốc, đòi hỏi sự thận trọng cao nhất khi dùng.

Dấu hiệu nhận biết tình trạng ngộ độc aspirin

Khi lượng acid acetylsalicylic trong máu vượt quá mức an toàn, hệ thống thần kinh trung ương và chuyển hóa tế bào sẽ bị kích thích mạnh. Dấu hiệu sớm và rất đặc trưng là cảm giác ù tai, giảm thính lực tạm thời, chóng mặt kèm buồn nôn và nôn ói nhiều lần.

Ở giai đoạn tiếp theo, bệnh nhân thường thở nhanh và sâu do trung tâm hô hấp bị kích thích quá mức, dẫn đến hiện tượng kiềm hô hấp ban đầu trước khi chuyển sang toan chuyển hóa. Các triệu chứng nặng hơn bao gồm sốt cao, vã mồ hôi, mất nước, kích động, lú lẫn, ngủ gà và co giật. Nhận biết các biểu hiện này có ý nghĩa sống còn giúp cấp cứu kịp thời.

Phân biệt ngộ độc aspirin cấp tính và mạn tính

Ngộ độc aspirin cấp tính xảy ra khi một người vô tình hoặc cố ý uống một lượng lớn thuốc trong thời gian ngắn. Tình trạng này hay gặp ở trẻ nhỏ uống nhầm thuốc của người lớn hoặc trường hợp tự tử ở người trưởng thành, với biểu hiện rầm rộ xuất hiện chỉ sau vài giờ.

Ngược lại, ngộ độc mạn tính diễn tiến âm thầm qua nhiều ngày hoặc nhiều tuần do tích lũy dần nồng độ thuốc trong cơ thể. Nhóm người cao tuổi, người suy giảm chức năng thận, suy gan hoặc dùng nhiều loại thuốc giảm đau kết hợp có nguy cơ cao nhất. Ngộ độc mạn tính thường biểu hiện bằng lẫn lộn, lú lẫn, thở hắt và sốt nhẹ, rất dễ bị nhầm lẫn với các bệnh lý nhiễm trùng huyết hoặc tai biến mạch máu não.

Các bước sơ cứu ban đầu khi nghi ngờ ngộ độc aspirin

Ngay khi phát hiện người bệnh có dấu hiệu quá liều hoặc nghi ngờ ngộ độc, việc đầu tiên cần làm là ngừng ngay toàn bộ các chế phẩm chứa aspirin hoặc dẫn xuất salicylate. Người thân cần giữ bình tĩnh, kiểm tra mức độ tỉnh táo, nhịp thở và đường thở của nạn nhân.

Gọi ngay đường dây cấp cứu y tế hoặc chủ động đưa nạn nhân đến phòng cấp cứu gần nhất. Trong lúc chờ đợi, tuyệt đối không cho nạn nhân uống nước chanh, giấm hay thuốc giải độc tự chế, cũng như không tự ý kích thích gây nôn nếu không có chỉ định từ nhân viên y tế. Đừng quên gom toàn bộ vỏ vỉ thuốc, lọ thuốc hoặc phần thuốc còn thừa mang theo để bác sĩ xác định chính xác hoạt chất và hàm lượng đã dùng.

Nguyên tắc xử trí y tế tại bệnh viện

Tại cơ sở y tế, bệnh nhân sẽ được hồi sức tích cực nhằm ổn định chức năng sống, kiểm soát hô hấp và tuần hoàn. Nếu bệnh nhân đến sớm trong vòng vài giờ đầu sau uống, bác sĩ có thể chỉ định dùng than hoạt để gắn kết với thuốc còn trong lòng ruột, hạn chế sự hấp thu tiếp tục vào máu.

Một biện pháp nền tảng trong phác đồ điều trị là liệu pháp kiềm hóa nước tiểu bằng dung dịch natri bicarbonat truyền tĩnh mạch. Biện pháp này làm tăng độ pH của máu và nước tiểu, biến salicylate thành dạng ion hóa khó tái hấp thu qua ống thận, từ đó đẩy nhanh tốc độ thải trừ thuốc ra ngoài cơ thể. Đối với các ca ngộ độc đe dọa tính mạng, suy thận cấp hoặc toan máu kháng trị, kỹ thuật lọc máu nhân tạo sẽ được tiến hành khẩn cấp để thanh lọc độc chất.

Lưu ý an toàn

Tuyệt đối không tự ý dùng các biện pháp dân gian hay thuốc truyền miệng để giải độc aspirin tại nhà. Không được dùng aspirin cho trẻ nhỏ và thanh thiếu niên khi sốt xuất huyết hoặc nhiễm virus cúm, thủy đậu vì nguy cơ xuất hiện hội chứng Reye gây phù não và suy gan tối cấp. Luôn đọc kỹ nhãn các loại thuốc cảm cúm tổng hợp để tránh vô tình dùng trùng lặp nhiều chế phẩm chứa salicylate.

Tóm tắt

Ngộ độc aspirin là cấp cứu y khoa nghiêm trọng với nguy cơ rối loạn toan kiềm và suy đa tạng nếu phát hiện muộn. Nhận diện sớm triệu chứng ù tai, thở nhanh, nôn mửa và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời là yếu tố quyết định để bảo vệ tính mạng, giảm thiểu tối đa di chứng lâu dài.