Ngất do thần kinh phế vị và các biểu hiện nhận biết thường gặp

Ngất do thần kinh phế vị là gì?

Ngất do thần kinh phế vị xảy ra khi cung phản xạ thần kinh thực vật phản ứng quá mức với các kích thích nội sinh hoặc ngoại sinh, kích hoạt dây thần kinh lang thang làm giãn hệ thống mạch máu ngoại vi và ức chế nút xoang tim. Hiện tượng này dẫn tới tụt huyết áp và giảm lưu lượng máu tưới lên tổ chức não.

Mặc dù phần lớn các trường hợp ngất phản xạ mang tính chất lành tính, cơn ngất thường khởi phát bất ngờ nên tiềm ẩn nguy cơ chấn thương thể chất nghiêm trọng do va đập vào đồ vật xung quanh khi ngã quỵ. Phân biệt chính xác giữa ngất phản xạ và các biến cố tim mạch như ngất do rối loạn nhịp tim, ngất do bệnh cơ tim phì đại hay tai biến mạch máu não đóng vai trò then chốt trong định hướng theo dõi y tế lâu dài.

Cơ chế sinh lý bệnh của phản xạ phế vị

Dây thần kinh phế vị là thành phần chủ chốt của hệ thần kinh đối giao cảm, phụ trách điều hòa nhịp tim, trương lực mạch máu và nhu động tiêu hóa. Khi một kích thích kích hoạt thụ thể cảm giác quá mức, hệ thần kinh thực vật phản ứng bằng việc giảm giải phóng catecholamine và tăng trương lực phó giao cảm.

Quá trình này dẫn đến hai cơ chế song hành là làm chậm nhịp tim và giãn mạng lưới mạch máu ngoại vi. Lượng máu tĩnh mạch dồn về tim giảm xuống, kéo theo thể tích tống máu của thất trái và huyết áp động mạch toàn thân tụt nhanh. Khi áp lực tưới máu lên các trung tâm vỏ não không duy trì được mức tối thiểu, người bệnh mất ý thức và ngã tự do. Trạng thái nằm ngang trên mặt đất giúp trọng lực hỗ trợ máu chảy ngược về não, từ đó phục hồi phản xạ tỉnh táo tự nhiên.

Các biểu hiện báo trước khi bước vào cơn ngất

Trước khi thực sự mất tri giác, cơ thể thường trải qua giai đoạn tiền triệu kéo dài từ vài giây đến một phút. Người bệnh thường cảm thấy váng đầu, chếnh choáng, cảm giác nóng bừng đột ngột hoặc ngược lại là ớn lạnh dọc sống lưng.

Thị giác bị xáo trộn rõ rệt với hiện tượng nhìn mờ, thấy các đốm sáng hoặc thị trường thu hẹp dần như nhìn qua đường hầm. Đồng thời, niêm mạc và da mặt trở nên nhợt nhạt, vã mồ hôi lạnh quanh trán và lòng bàn tay. Một số người xuất hiện cảm giác buồn nôn, cồn cào vùng thượng vị và nghe thấy tiếng ù rền trong tai. Việc nhận ra ngay các tín hiệu này cho phép đối tượng kịp thời tìm tư thế an toàn trước khi trương lực cơ suy giảm hoàn toàn.

Những yếu tố khởi phát phản xạ thường gặp

Cơn ngất thường bùng phát dưới tác động của những yếu tố kích hoạt tâm lý hoặc thể chất cụ thể. Tình trạng sợ hãi tột độ, nhìn thấy máu, trải qua thủ thuật y tế hoặc cảm giác đau đớn dữ dội là những nguyên nhân kích thích thụ thể vỏ não thường gặp.

Các kích thích thể chất bao gồm việc đứng bất động liên tục trong thời gian dài, đặc biệt ở môi trường nóng bức, ngột ngạt hoặc cơ thể thiếu nước. Một số phản xạ tự nhiên của cơ thể cũng có thể kích hoạt dây phế vị quá mức, chẳng hạn như rặn mạnh khi đại tiện, ho kéo dài thành cơn dữ dội, nuốt thức ăn quá nghẹn hoặc nuốt đồ uống quá lạnh. Ngoài ra, việc dùng thuốc hạ huyết áp quá liều hoặc dùng rượu bia cũng làm tăng tính nhạy cảm của các thụ thể áp lực.

Kỹ thuật sơ cứu ban đầu và động tác phòng ngừa tức thì

Ngay khi người xung quanh ngã quỵ, cần đặt nạn nhân nằm ngửa trên mặt sàn phẳng, thông thoáng và kê hai chân cao hơn ngực khoảng ba mươi centimet để thúc đẩy hồi lưu máu tĩnh mạch. Nới lỏng cổ áo, thắt lưng và các trang phục bó chặt nhằm giải phóng đường thở.

Không nâng đầu nạn nhân lên cao, không cho uống nước, sữa hay dùng bất kỳ loại thuốc nào khi chưa tỉnh táo hoàn toàn nhằm tránh hít sặc vào đường hô hấp. Nếu người bệnh bắt đầu cảm thấy dấu hiệu tiền triệu khi đang đứng, hãy hướng dẫn họ bắt chéo hai chân rồi siết chặt cơ đùi, hoặc đan chặt các ngón tay vào nhau rồi dùng sức kéo căng hai cánh tay sang hai bên. Động tác gồng cơ đẳng trương này ép máu từ ngoại biên về tim, giúp nâng huyết áp tức thì và ngăn chặn cơn mất ý thức diễn tiến.

Lưu ý an toàn

Không bao giờ tự ý kết luận mọi cơn mất ý thức đều do phản xạ phế vị lành tính. Cần gọi cấp cứu hoặc đưa người bệnh đến cơ sở y tế ngay nếu cơn ngất xảy ra trong khi đang gắng sức thể lực mạnh, đi kèm đau thắt ngực, khó thở, co giật toàn thân hoặc người bệnh có tiền sử gia đình đột tử không rõ nguyên nhân. Phụ nữ mang thai hoặc người cao tuổi bị ngất cần được đánh giá y khoa toàn diện.

Tóm tắt

Ngất do phản xạ thần kinh phế vị phần lớn lành tính nhưng dễ dẫn đến chấn thương khi té ngã đột ngột. Việc nhận diện sớm triệu chứng báo trước giúp người mắc chủ động nằm nghỉ hoặc kích hoạt các động tác gồng cơ đối kháng để ngăn tụt huyết áp. Khám chuyên khoa tim mạch và thần kinh vẫn là bước cần thiết nhằm loại trừ các rối loạn nhịp tim hoặc bệnh lý nguy hiểm khác.