Não úng thủy ở trẻ em là gì và có chữa được không?

Não úng thủy ở trẻ em là gì?

Não úng thủy ở trẻ em là một hội chứng bệnh lý thần kinh đặc trưng bởi sự tích tụ bất thường và quá mức của dịch não tủy trong hệ thống não thất hoặc khoang dưới nhện. Dịch não tủy bình thường đóng vai trò bảo vệ hệ thần kinh trung ương khỏi các chấn động cơ học, cung cấp dưỡng chất và loại bỏ các chất chuyển hóa. Khi lưu thông dịch bị cản trở hoặc khả năng tái hấp thu suy giảm, lượng dịch ứ đọng sẽ tạo áp lực lớn lên các cấu trúc mô não xung quanh.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới hai tuổi, do các khớp xương sọ chưa đóng kín hoàn toàn, sự tăng thể tích dịch não tủy thường làm hộp sọ giãn nở nhanh bất thường. Nếu không được chẩn đoán và xử trí đúng lúc, tình trạng tăng áp lực nội sọ kéo dài sẽ chèn ép nhu mô não, dẫn đến tổn thương cấu trúc thần kinh vĩnh viễn, suy giảm thị lực và cản trở sự phát triển trí tuệ lẫn vận động của trẻ.

Cơ chế sinh bệnh và nguyên nhân gây não úng thủy ở trẻ nhỏ

Bình thường, dịch não tủy được sản xuất liên tục tại các đám rối mạch mạc trong não thất, lưu thông qua các khoang dưới nhện và được hấp thu vào tuần hoàn tĩnh mạch để bảo vệ, nuôi dưỡng hệ thần kinh trung ương. Não úng thủy xảy ra khi có sự mất cân bằng giữa quá trình tạo ra và hấp thu, hoặc do tắc nghẽn đường lưu thông dịch não tủy.

Ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, nguyên nhân có thể do dị tật bẩm sinh như hẹp cống não, tật nứt đốt sống, thoát vị màng não tủy, hoặc phát sinh sau xuất huyết não thất ở trẻ sinh non, viêm màng não và khối u nội sọ. Sự ứ đọng dịch làm giãn các não thất, chèn ép nhu mô não và đe dọa trực tiếp đến sự phát triển bình thường của hệ thần kinh nếu không được can thiệp sớm.

Các dấu hiệu nhận biết não úng thủy qua từng giai đoạn tuổi

Ở trẻ nhũ nhi khi các khớp sọ chưa liền kín, dấu hiệu rõ ràng nhất là chu vi vòng đầu tăng nhanh bất thường so với biểu đồ phát triển thể chất tiêu chuẩn. Thóp trước của trẻ thường phồng căng, giãn rộng và mạch đập giảm hoặc mất. Các đường khớp sọ tách xa nhau, mạng lưới tĩnh mạch dưới da đầu nổi rõ ngoằn ngoèo.

Bên cạnh biến đổi hình thái hộp sọ, trẻ thường xuất hiện dấu hiệu mắt mặt trời lặn khi nhãn cầu bị đẩy xuống dưới, lòng trắng lộ rõ phía trên con ngươi. Trẻ dễ bị kích thích, quấy khóc dai dẳng, bỏ bú, nôn trớ vọt, ngủ gà hoặc lừ đừ. Đối với trẻ lớn hơn khi hộp sọ đã đóng kín, tăng áp lực nội sọ biểu hiện qua những cơn đau đầu dữ dội, buồn nôn, nhìn mờ, nhìn đôi, thay đổi tính tình và suy giảm khả năng tập trung học tập.

Khả năng điều trị và các phương pháp can thiệp hiện nay

Về mặt y khoa, não úng thủy không thể điều trị khỏi hoàn toàn chỉ bằng thuốc hay tự biến mất theo thời gian, nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả nhờ các can thiệp ngoại khoa hiện đại. Mục tiêu chính của điều trị là giải phóng lượng dịch não tủy ứ đọng, đưa áp lực nội sọ về mức an toàn và bảo tồn tối đa chức năng của các tế bào thần kinh.

Phương pháp phổ biến nhất hiện nay là phẫu thuật đặt hệ thống ống dẫn lưu não thất phúc mạc hoặc dẫn lưu não thất tâm nhĩ, giúp chuyển dịch não tủy dư thừa đến khoang cơ thể khác để tự hấp thu. Đối với một số trường hợp tắc nghẽn phù hợp, bác sĩ phẫu thuật thần kinh có thể chỉ định nội soi phá sàn não thất ba nhằm tạo con đường lưu thông mới tự nhiên cho dịch não tủy mà không cần cấy ghép ống dẫn lưu nhân tạo.

Chăm sóc và phục hồi chức năng cho trẻ sau phẫu thuật

Sau phẫu thuật, trẻ cần được theo dõi sát sao suốt đời nhằm đánh giá chức năng của hệ thống dẫn lưu và sự hồi phục nhận thức, vận động. Gia đình đóng vai trò quan trọng trong việc đo chu vi vòng đầu định kỳ, ghi nhận các mốc phát triển tâm vận động và phát hiện sớm các dấu hiệu cảnh báo như sốt, đau đầu tái phát, nôn mửa hoặc sưng đỏ dọc đường đi của ống dẫn lưu dưới da.

Bên cạnh chăm sóc y tế, trẻ bị não úng thủy có thể cần tham gia các chương trình vật lý trị liệu, hoạt động trị liệu và giáo dục chuyên biệt để phục hồi chức năng vận động cũng như ngôn ngữ. Việc phát hiện sớm, phẫu thuật đúng thời điểm kết hợp phục hồi chức năng toàn diện sẽ giúp nhiều trẻ hòa nhập tốt vào cuộc sống hàng ngày.

Lưu ý an toàn

Não úng thủy là tình trạng bệnh lý ngoại thần kinh nguy hiểm, phụ huynh tuyệt đối không được tự ý sử dụng các bài thuốc truyền miệng, thuốc nam hoặc các biện pháp bấm huyệt không rõ nguồn gốc để chữa trị cho trẻ. Khi thấy trẻ có biểu hiện tăng kích thước vòng đầu nhanh, thóp phồng, mắt nhìn xuống hoặc nôn ói liên tục, cần đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa nhi có đơn vị ngoại thần kinh để được thăm khám chính xác. Mọi quyết định can thiệp phẫu thuật cần tuân theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.

Tóm tắt

Não úng thủy ở trẻ em là bệnh lý thần kinh phức tạp nhưng hoàn toàn có thể kiểm soát hiệu quả nếu được phát hiện và can thiệp kịp thời. Phụ huynh cần chú ý theo dõi sự phát triển vòng đầu và các biểu hiện bất thường của trẻ để chủ động đưa con đi khám chuyên khoa ngoại thần kinh nhi, giúp trẻ có cơ hội phát triển tối ưu.