Một số nhóm thuốc điều trị glaucoma thường gặp và điều cần biết

Thuốc điều trị glaucoma là gì?

Bệnh glaucoma là một trong những nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mù lòa vĩnh viễn trên toàn thế giới nếu không được phát hiện và kiểm soát kịp thời. Tổn thương tế bào hạch võng mạc và các sợi trục thần kinh thị giác trong bệnh lý này liên quan trực tiếp đến sự mất cân bằng giữa lượng thủy dịch được sản xuất tại thể mi và lượng dịch thoát ra qua vùng bè củng giác mạc hoặc màng bồ đào củng mạc. Khi đường thoát lưu bị cản trở, nhãn áp tăng cao kéo dài sẽ gây chèn ép cơ học và thiếu máu cục bộ tại đĩa thị, dẫn đến teo dây thần kinh thị giác và thu hẹp thị trường thị giác của người bệnh.

Mục tiêu cốt lõi của các thuốc điều trị glaucoma là hạ áp lực nội nhãn xuống mức an toàn được gọi là nhãn áp đích, nhằm ngăn chặn sự mất mát thêm của các sợi thần kinh thị giác. Hiện nay có nhiều nhóm thuốc khác nhau được bào chế chủ yếu dưới dạng thuốc nhỏ mắt tác dụng tại chỗ. Mỗi nhóm thuốc mang cơ chế tác động, thời gian duy trì hiệu lực và tác dụng phụ riêng biệt, đòi hỏi phải được bác sĩ chuyên khoa mắt thăm khám, chỉ định và theo dõi sát sao.

Nhóm tương tự prostaglandin tăng cường thoát lưu thủy dịch

Nhóm tương tự prostaglandin bao gồm các hoạt chất thông dụng như latanoprost, bimatoprost và travoprost. Đây thường là nhóm thuốc được ưu tiên lựa chọn đầu tay trong điều trị glaucoma góc mở nhờ hiệu quả hạ nhãn áp rõ rệt và sự thuận tiện trong liều dùng khi chỉ cần nhỏ một lần mỗi ngày vào buổi tối. Cơ chế hoạt động chính của nhóm này là tăng cường lượng thủy dịch thoát ra khỏi mắt thông qua con đường bồ đào củng mạc, từ đó giúp duy trì áp lực nội nhãn ổn định liên tục suốt cả ngày lẫn đêm.

Mặc dù có độ an toàn toàn thân cao, thuốc nhóm prostaglandin có thể gây ra một số thay đổi tại chỗ ở mắt. Các phản ứng thường gặp bao gồm cảm giác châm chích nhẹ, cương tụ kết mạc thoáng qua, lông mi mọc dài và dày hơn, hoặc làm sẫm màu mống mắt vĩnh viễn. Người bệnh cũng có thể nhận thấy vùng da quanh mí mắt sạm màu nhẹ sau thời gian dài dùng thuốc. Những hiện tượng này nhìn chung lành tính nhưng cần được bác sĩ chuyên khoa mắt tư vấn kỹ để người bệnh yên tâm tuân thủ liệu trình.

Nhóm chẹn thụ thể beta ức chế sản xuất thủy dịch tại thể mi

Thuốc chẹn thụ thể beta giao cảm, điển hình là timolol và betaxolol, là nhóm thuốc kinh điển và được ứng dụng rất rộng rãi trong điều trị hạ nhãn áp. Thuốc tác động bằng cách ức chế các thụ thể beta trên tế bào biểu mô thể mi, từ đó làm giảm tốc độ sản xuất và tiết thủy dịch vào tiền phòng mắt. Nhóm thuốc này thường được chỉ định nhỏ một đến hai lần mỗi ngày, có thể dùng đơn độc hoặc kết hợp sẵn trong các chế phẩm phối hợp cố định nhằm tối ưu hóa khả năng kiểm soát áp lực nội nhãn.

Khác với nhóm prostaglandin, hoạt chất chẹn beta khi nhỏ mắt vẫn có thể hấp thu một phần vào hệ tuần hoàn và gây tác động toàn thân. Do đó, nhóm thuốc này chống chỉ định hoặc cần hết sức thận trọng ở những người có tiền sử bệnh hen phế quản, bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, nhịp tim chậm, suy tim hoặc rối loạn dẫn truyền nhĩ thất. Trước khi bắt đầu điều trị, người bệnh cần trao đổi đầy đủ với bác sĩ về tiền sử bệnh lý tim mạch, hô hấp và các thuốc đang sử dụng để bảo đảm an toàn.

Nhóm chủ vận alpha-adrenergic và nhóm ức chế carbonic anhydrase

Hai nhóm thuốc này đóng vai trò quan trọng khi người bệnh chưa đạt được mức nhãn áp mục tiêu với thuốc đơn trị liệu ban đầu. Nhóm chủ vận alpha-2 adrenergic, tiêu biểu là brimonidine, sở hữu cơ chế kép vừa làm giảm bài tiết thủy dịch vừa tăng cường dòng thoát qua màng bồ đào củng mạc. Tác dụng phụ tại chỗ đáng lưu ý của brimonidine là phản ứng viêm kết mạc dị ứng mắt sau một thời gian dùng, đi kèm các biểu hiện toàn thân như khô miệng, mệt mỏi hoặc buồn ngủ nhẹ.

Nhóm ức chế men carbonic anhydrase gồm các thuốc nhỏ mắt như dorzolamide, brinzolamide và dạng viên uống như acetazolamide. Thuốc can thiệp trực tiếp vào quá trình tổng hợp dịch nhãn cầu tại thể mi. Dạng dung dịch nhỏ mắt thường để lại vị đắng thoáng qua ở miệng do thuốc lưu thông qua đường lệ mũi xuống họng. Dạng viên uống toàn thân thường chỉ được bác sĩ chỉ định ngắn hạn trong các tình huống tăng nhãn áp cấp diễn do nguy cơ gây rối loạn điện giải, mệt mỏi và dị cảm đầu chi.

Kỹ thuật nhỏ mắt đúng cách và nguyên tắc tuân thủ điều trị

Hiệu quả điều trị của thuốc nhỏ mắt glaucoma phụ thuộc rất lớn vào kỹ thuật thao tác của người bệnh. Trước khi nhỏ mắt, cần vệ sinh tay sạch sẽ bằng xà phòng. Khi nhỏ, ngửa đầu ra sau, nhẹ nhàng kéo mi dưới để tạo thành một túi nhỏ rồi nhỏ đúng một giọt thuốc vào giữa túi cùng kết mạc. Ngay sau đó, nhắm mắt nhẹ nhàng và dùng đầu ngón tay ấn chặn vào góc trong mắt sát sống mũi khoảng một đến hai phút. Động tác chặn điểm lệ này giúp hạn chế thuốc chảy xuống mũi họng, giảm hấp thu toàn thân và kéo dài thời gian tiếp xúc của thuốc trên bề mặt nhãn cầu.

Nếu được bác sĩ chỉ định phối hợp từ hai loại thuốc nhỏ mắt khác nhau trở lên, người bệnh cần giữ khoảng cách giữa các lần nhỏ thuốc tối thiểu năm đến mười phút để tránh giọt thuốc sau rửa trôi giọt thuốc trước. Việc dùng thuốc cần duy trì đúng giờ mỗi ngày, tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc khi thấy mắt êm dịu, bởi áp lực mắt có thể tăng cao âm thầm và tiếp tục gây tổn hại thị lực mà không phát tín hiệu cảnh báo.

Lưu ý an toàn

Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc nhỏ mắt chứa corticoid để tự chữa đỏ mắt hoặc ngứa mắt, vì hoạt chất này có thể làm tăng nhãn áp thứ phát rất nguy hiểm. Trong quá trình dùng thuốc điều trị glaucoma, nếu xuất hiện các triệu chứng bất thường như mắt đỏ kèm đau nhức dữ dội, nhìn mờ đột ngột, thấy quầng tán sắc quanh nguồn sáng, hoặc các phản ứng toàn thân như khó thở, nhịp tim chậm, chóng mặt, cần tạm ngừng thuốc và đến ngay cơ sở y tế chuyên khoa mắt để được kiểm tra và xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Thuốc điều trị glaucoma là giải pháp nền tảng giúp kiểm soát nhãn áp và bảo tồn thị lực lâu dài cho người bệnh. Việc tuân thủ nghiêm ngặt chỉ dẫn của bác sĩ chuyên khoa mắt, thực hiện đúng kỹ thuật nhỏ thuốc và tái khám định kỳ theo hẹn là yếu tố then chốt giúp làm chậm tiến trình thoái hóa thị thần kinh, duy trì chất lượng cuộc sống và ngăn ngừa biến chứng suy giảm thị lực.