Mở khí quản có nói được không và các phương pháp hỗ trợ phục hồi giọng nói

Mở khí quản có nói được không?

Khí quản là ống dẫn khí nối từ thanh quản xuống phổi. Ở người bình thường, không khí từ phổi đi lên qua dây thanh âm tại thanh quản, làm dây thanh rung động để tạo ra âm thanh tiếng nói. Khi mở khí quản, bác sĩ đặt một ống cannula qua lỗ mở ở cổ để dẫn không khí trực tiếp vào phổi.

Do luồng khí hô hấp đi ra vào qua ống mở khí quản ở cổ thay vì đi qua thanh quản và khoang miệng, dây thanh âm không nhận được dòng khí cần thiết để rung động. Thêm vào đó, loại ống có bóng chèn (cuff) khi được bơm căng sẽ bịt kín lòng khí quản, ngăn toàn bộ không khí di chuyển lên đường hô hấp trên, dẫn đến việc người bệnh không thể phát âm như bình thường.

Nguyên nhân ảnh hưởng đến khả năng phát âm ở người mở khí quản

Mất khả năng phát âm sau khi mở khí quản xuất phát từ sự thay đổi đường di chuyển của luồng khí hô hấp. Theo cơ chế tự nhiên, âm thanh tạo ra khi không khí từ phổi đi lên làm rung động hai dây thanh âm tại thanh quản. Khi mở khí quản, ống cannula tạo ra một đường thở ngắn hơn, khiến hầu hết không khí đi thẳng ra ngoài qua lỗ mở ở cổ mà không đi qua thanh quản.

Bên cạnh đó, việc sử dụng loại ống mở khí quản có bóng chèn (cuff) bơm căng là nguyên nhân trực tiếp chặn đứng luồng khí hướng lên phía trên. Bóng chèn được bơm căng để bịt kín khoảng trống giữa ống và thành khí quản nhằm hỗ trợ thở máy và ngăn dịch tiết từ hầu họng rơi xuống phổi, nhưng đồng thời cũng ngăn hoàn toàn dòng khí đi qua dây thanh âm.

Một số trường hợp khác, tổn thương tại dây thanh âm, liệt dây thần kinh thanh quản ngoặt ngược hoặc tình trạng suy giảm sức cơ hô hấp sau thời gian dài nằm viện cũng đóng vai trò khiến âm thanh khó phát ra.

Các yếu tố quyết định khả năng nói lại của người mở khí quản

Khả năng hồi phục giọng nói của người mở khí quản phụ thuộc trước hết vào tình trạng chức năng thanh quản và dây thanh âm. Nếu cấu trúc thanh quản không bị tổn thương do chấn thương hoặc phẫu thuật trước đó, cơ hội phát âm trở lại là rất cao khi luồng khí được dẫn hướng đúng cách.

Yếu tố tiếp theo là loại ống mở khí quản và giai đoạn điều trị. Khi tình trạng hô hấp của người bệnh cải thiện, bác sĩ có thể tiến hành xả bóng chèn hoặc thay thế bằng loại ống mở khí quản không bóng chèn, hoặc ống có cửa sổ (fenestrated tube). Cửa sổ trên thân ống cho phép một phần không khí thở ra đi ngược lên thanh quản, giúp người bệnh phát ra âm thanh.

Sự phối hợp chặt chẽ giữa bác sĩ hô hấp, bác sĩ tai mũi họng và chuyên viên âm ngữ trị liệu cũng quyết định tốc độ và hiệu quả phục hồi khả năng giao tiếp cho bệnh nhân.

Phương pháp hỗ trợ phục hồi giọng nói cho người mở khí quản

Một trong những giải pháp phổ biến và hiệu quả nhất giúp người bệnh mở khí quản phát âm là sử dụng van nói một chiều, điển hình là van Passy-Muir. Thiết bị nhỏ này được gắn vào đầu ngoài của ống cannula. Khi người bệnh hít vào, van mở ra cho không khí đi vào phổi; khi thở ra, van tự động đóng lại, buộc toàn bộ luồng khí thở ra phải đi lên qua thanh quản, khoang miệng và mũi để tạo thành tiếng nói.

Trước khi lắp van nói, nhân viên y tế bắt buộc phải kiểm tra và xả hoàn toàn bóng chèn của ống mở khí quản. Nếu bóng chèn không được xả hết mà lắp van nói, không khí thở ra sẽ bị tắc nghẽn hoàn toàn, gây nguy cơ suy hô hấp cấp tính.

Ngoài van nói, việc chuyển sang ống không bóng chèn hoặc ống có lỗ mở cửa sổ phù hợp với kích thước khí quản cũng là phương pháp hỗ trợ luồng khí di chuyển tự nhiên hơn qua dây thanh âm.

Giải pháp giao tiếp tạm thời khi người bệnh chưa thể phát âm

Trong giai đoạn đầu khi chưa đủ điều kiện thể trạng để lắp van nói hoặc khi dây thanh âm đang trong quá trình hồi phục, việc thiết lập các phương thức giao tiếp thay thế đóng vai trò quan trọng giúp giảm lo âu cho người bệnh.

Gia đình có thể chuẩn bị bảng chữ cái, bảng hình ảnh ghi sẵn các nhu cầu thiết yếu như đau, khát nước, cần hút đờm, đi vệ sinh. Việc sử dụng bảng viết xóa, giấy bút hoặc các ứng dụng chuyển đổi văn bản thành giọng nói trên điện thoại thông minh cũng mang lại hiệu quả giao tiếp tốt.

Người chăm sóc nên kiên nhẫn quan sát khẩu hình miệng, ánh mắt và cử chỉ của bệnh nhân. Tránh tỏ ra vội vàng hoặc thể hiện thái độ căng thẳng, vì điều này có thể tạo áp lực tâm lý khiến người bệnh thu mình và ngại tiếp xúc.

Lưu ý an toàn

Người bệnh và gia đình tuyệt đối không tự ý dùng tay bịt lỗ mở khí quản, tháo van nói hoặc tự xả bóng chèn khi chưa có đánh giá và chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa. Việc bịt ống mở khí quản không đúng kỹ thuật có thể gây ngạt thở nguy hiểm đến tính mạng. Trong quá trình tập nói, nếu xuất hiện các dấu hiệu như khó thở, tím tái, ho sặc dữ dội hoặc tăng tiết đờm dãi đột ngột, cần tháo van nói ngay lập tức và báo cho nhân viên y tế để được xử trí kịp thời.

Tóm tắt

Mở khí quản không đồng nghĩa với việc mất giọng nói vĩnh viễn. Nhờ sự tiến bộ của các thiết bị y tế như van tập nói và lộ trình hướng dẫn phục hồi chức năng bài bản, đa số người bệnh có thể từng bước khôi phục khả năng giao tiếp. Sự kiên nhẫn đồng hành của gia đình cùng việc tuân thủ chặt chẽ chỉ định chuyên môn là yếu tố quyết định giúp quá trình hồi phục diễn ra an toàn.