Xử trí và phòng ngừa mất nước ở người bệnh ung thư

Mất nước ở bệnh nhân ung thư là gì?

Mất nước xảy ra khi lượng chất lỏng cơ thể bài tiết hoặc thất thoát vượt quá lượng dịch được dung nạp qua đường uống hoặc truyền dịch. Đối với người mắc bệnh ung thư, nhu cầu dịch thể thường cao hơn bình thường nhằm duy trì lưu lượng tuần hoàn, hỗ trợ chuyển hóa tế bào và bảo vệ chức năng lọc của cầu thận trước tác động của hóa chất. Tình trạng thiếu hụt dịch ở nhóm đối tượng này hiếm khi đơn thuần là mất nước tinh khiết, mà thường đi kèm với sự xáo trộn nghiêm trọng các chất điện giải thiết yếu như natri, kali và clorid. Nếu không được phát hiện và bù dịch đúng cách, mất nước có thể làm trầm trọng thêm hội chứng suy kiệt, tăng nguy cơ nhiễm trùng, gây tụt huyết áp tư thế và thậm chí buộc bác sĩ phải tạm ngưng hoặc giảm liều thuốc điều trị. Do đó, việc theo dõi cân bằng nước hàng ngày là một phần quan trọng trong kế hoạch chăm sóc người bệnh ung thư.

Những yếu tố thường gây mất nước ở người bệnh ung thư

Tác dụng không mong muốn từ hóa trị và xạ trị là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến mất nước. Nhiều phác đồ hóa chất kích thích trung tâm nôn ở não và niêm mạc đường tiêu hóa, gây ra buồn nôn, nôn mửa liên tục hoặc tiêu chảy kéo dài. Những đợt mất dịch ồ ạt qua phân và chất nôn khiến cơ thể cạn kiệt nguồn nước cùng các ion điện giải chỉ trong thời gian ngắn. Bên cạnh đó, các đợt sốt cao do giảm bạch cầu hoặc nhiễm trùng cơ hội cũng làm tăng đáng kể lượng nước bốc hơi qua da và đường thở.

Tình trạng khó nuốt và giảm cảm giác thèm ăn cũng góp phần thu hẹp lượng nước nạp vào. Bệnh nhân ung thư vùng đầu cổ khi xạ trị thường bị viêm loét niêm mạc miệng, giảm tiết nước bọt dẫn đến đau rát dữ dội mỗi khi nuốt. Khối u chèn ép thực quản hoặc dạ dày cũng gây cản trở cơ học. Ngoài ra, việc sử dụng các loại thuốc hỗ trợ như thuốc lợi tiểu, thuốc nhuận tràng hoặc thuốc giảm đau nhóm opioid gây lú lẫn cũng làm giảm phản xạ khát tự nhiên của người bệnh.

Dấu hiệu cảnh báo tình trạng thiếu hụt dịch thể

Nhận diện sớm các dấu hiệu mất nước giúp gia đình có hướng xử trí trước khi xuất hiện các biến chứng nguy hiểm. Biểu hiện ban đầu thường thấy là khô môi, niêm mạc miệng dính, lưỡi đỏ ráp và khát nước liên tục. Làn da của người bệnh trở nên khô ráp, giảm độ đàn hồi; khi véo nhẹ da mu bàn tay hoặc vùng bụng, nếp gấp da sẽ phẳng lại chậm hơn bình thường. Đôi mắt người bệnh có thể trông trũng sâu, mệt mỏi và giảm tiết nước mắt.

Sự biến đổi về số lượng và màu sắc nước tiểu là chỉ số phản ánh tình trạng thiếu nước rất nhạy cảm. Người bệnh thường đi tiểu ít hơn bình thường, khoảng cách giữa các lần đi tiểu kéo dài hoặc lượng nước tiểu trong ngày sụt giảm rõ rệt. Nước tiểu thường có màu vàng sậm, hổ phách đậm và mùi nồng. Về mặt tuần hoàn và thần kinh, mất dịch thể tích nội mạch gây hạ huyết áp tư thế, dẫn đến cảm giác hoa mắt, chóng mặt khi ngồi dậy hoặc đứng lên, nhịp tim đập nhanh hồi hộp, đau đầu âm ỉ, ngủ gà, bứt rứt hoặc lơ mơ ở giai đoạn nặng.

Nguyên tắc hỗ trợ bù nước và duy trì thể trạng an toàn

Chiến lược bù nước cần được cá thể hóa dựa trên khả năng dung nạp của đường tiêu hóa và tình trạng bệnh lý kèm theo. Đối với trường hợp mất nước nhẹ và người bệnh vẫn uống được, phương pháp ưu tiên là bổ sung từng ngụm nhỏ chất lỏng rải rác trong suốt cả ngày thay vì uống một lượng lớn cùng lúc. Gia đình có thể chuẩn bị nước lọc, nước canh hầm thanh đạm, nước dừa tươi, súp loãng hoặc dung dịch bù điện giải đường uống pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn chuyên môn để vừa cấp nước vừa bù khoáng.

Nếu người bệnh bị khô miệng hoặc buồn nôn, có thể cho ngậm đá bào sạch, dùng ống hút hoặc bổ sung các loại trái cây mọng nước như dưa hấu, cam, táo xay nhuyễn. Với những trường hợp nôn mửa nhiều, tiêu chảy dữ dội hoặc niêm mạc miệng tổn thương nặng không thể nuốt, việc bù dịch bằng đường uống sẽ không còn hiệu quả. Khi đó, người bệnh cần được can thiệp y tế tại bệnh viện để truyền dịch qua đường tĩnh mạch hoặc đặt sonde nuôi dưỡng dưới sự giám sát chặt chẽ của nhân viên y tế nhằm kiểm soát tốc độ truyền và nồng độ điện giải.

Lưu ý an toàn

Người chăm sóc tuyệt đối không tự ý mua dịch truyền và thuê người truyền dịch tại nhà cho bệnh nhân ung thư khi chưa có chỉ định của bác sĩ chuyên khoa. Việc truyền dịch sai tốc độ hoặc sai thành phần có thể dẫn đến quá tải tuần hoàn, phù phổi cấp hoặc rối loạn nhịp tim nguy hiểm, đặc biệt ở bệnh nhân có bệnh lý tim mạch, suy thận hoặc di căn phổi. Ngoài ra, cần thận trọng khi cho người bệnh sử dụng các loại nước ép trái cây quá ngọt, nước ngọt có ga hoặc trà thảo mộc lợi tiểu vì có thể làm tăng tiêu chảy hoặc mất dịch qua thận.

Tóm tắt

Mất nước ở bệnh nhân ung thư là tình trạng cần được phát hiện sớm và can thiệp kịp thời để tránh các suy giảm sức khỏe nghiêm trọng. Sự theo dõi sát sao lượng nước uống, tần suất bài tiết cùng các biểu hiện lâm sàng hàng ngày sẽ giúp người chăm sóc hỗ trợ người bệnh duy trì thể lực tốt nhất. Mọi quyết định thay đổi chế độ bù dịch hoặc can thiệp y tế luôn cần có sự tư vấn chuyên môn từ bác sĩ điều trị.