Mắt bị sưng và chảy nước mắt nhiều: Nguyên nhân và cách xử trí
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Mắt bị sưng và chảy nước mắt nhiều là phàn nàn thị giác rất phổ biến ở mọi lứa tuổi, gây cảm giác cộm rát, vướng víu và làm giảm tầm nhìn tạm thời. Vùng mí mắt và kết mạc có mạng lưới mạch máu phong phú cùng các đầu mút thần kinh cảm giác nhạy cảm. Khi xuất hiện kích thích từ vi sinh vật, hóa chất hoặc dị vật, màng liên kết sẽ phản ứng bằng cách giãn mạch, tích tụ dịch phù nề và kích hoạt tuyến lệ tăng tiết liên tục để rửa trôi tác nhân gây hại.
Trong phần lớn các trường hợp nhẹ, biểu hiện này liên quan đến kích ứng tức thời do khói bụi, dị ứng phấn hoa hoặc dị ứng mỹ phẩm. Tuy nhiên, nếu mắt sưng to một bên, tiết nhiều dịch mủ vàng xanh, kèm đau nhức sâu hoặc suy giảm thị lực, đây có thể là dấu hiệu của các bệnh lý nhãn khoa cần can thiệp y tế chuyên sâu. Việc nhận diện đúng căn nguyên là bước quan trọng nhất để bảo vệ đôi mắt an toàn.
Mắt bị sưng và chảy nước mắt nhiều là gì?
Mắt bị sưng và chảy nước mắt nhiều là phức hợp triệu chứng xuất hiện khi mô mềm quanh hốc mắt, mí mắt hoặc bề mặt kết mạc bị viêm nhiễm, kích ứng hay tổn thương cơ học. Tuyến lệ chính nằm ở góc trên ngoài của hốc mắt và các tuyến lệ phụ ở kết mạc có nhiệm vụ duy trì độ ẩm liên tục cho giác mạc. Khi bề mặt nhãn cầu gặp tổn thương, cơ chế phản xạ thần kinh lập tức kích thích tăng tiết nước mắt nhằm loại bỏ tác nhân xâm nhập. Đồng thời, phản ứng viêm cục bộ giải phóng các chất trung gian hóa học như histamin, prostaglandin làm tăng tính thấm mao mạch, dẫn đến hiện tượng ứ dịch gây sưng phù mí mắt. Tình trạng này có thể xuất hiện đơn độc ở một mắt hoặc lan sang cả hai mắt tùy thuộc vào tác nhân nguyên phát, đòi hỏi sự theo dõi cẩn trọng để tránh ảnh hưởng đến chức năng thị giác lâu dài.
Các bệnh lý nhiễm trùng bề mặt mắt phổ biến
Nhiễm trùng là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến tình trạng mí mắt sưng tấy kèm theo chảy nước mắt liên tục. Bệnh viêm kết mạc do virus, đặc biệt là Adenovirus, thường khởi phát đột ngột với triệu chứng mắt đỏ rực, phù kết mạc, nhiều nước mắt trong và có thể kèm sốt nhẹ hoặc sưng hạch trước tai. Nếu tác nhân gây bệnh là vi khuẩn, mắt thường tiết nhiều dịch nhầy mủ màu vàng hoặc xanh đục, khiến hai mí mắt dính chặt vào nhau sau khi ngủ dậy. Ngoài ra, viêm loét giác mạc do tụ cầu, trực khuẩn mủ xanh hoặc nấm là tình trạng nhiễm trùng nguy hiểm hơn nhiều. Bệnh gây đau nhức mắt dữ dội, sợ ánh sáng chói, mi mắt co quắp và sưng nề rõ rệt. Những người đeo kính áp tròng sai cách hoặc có tiền sử chấn thương mắt là nhóm đối tượng có nguy cơ rất cao gặp phải các tổn thương này. Khi phát hiện các dấu hiệu nhiễm trùng tiến triển, người bệnh cần được bác sĩ chuyên khoa mắt thăm khám bằng kính hiển vi sinh học để đánh giá chính xác mức độ tổn thương và chỉ định liệu pháp phù hợp.
Dị ứng mắt và kích ứng từ môi trường bên ngoài
Phản ứng dị ứng tại mắt xảy ra khi kết mạc tiếp xúc với các dị nguyên từ môi trường như phấn hoa, mạt bụi nhà, lông thú cưng hoặc hóa chất trong mỹ phẩm. Khi đó, tế bào mast giải phóng ồ ạt histamin, gây giãn mao mạch kết mạc và kích thích các thụ thể cảm giác. Triệu chứng đặc trưng của viêm kết mạc dị ứng bao gồm ngứa ngáy dữ dội, phù mọng mí mắt, kết mạc đỏ ửng và chảy nước mắt trong như nước lọc ở cả hai bên mắt. Bên cạnh dị ứng, các yếu tố kích ứng cơ học cũng rất thường gặp. Khói thuốc lá, dung dịch tẩy rửa, clo trong nước hồ bơi hoặc sự xâm nhập của dị vật như hạt cát, mạt kim loại nhỏ đều kích hoạt phản xạ tăng tiết lệ khẩn cấp. Mí mắt sẽ sưng nhẹ do phản ứng co thắt cơ vòng mi liên tục để bảo vệ nhãn cầu. Nếu dị vật cọ xát trực tiếp vào biểu mô giác mạc mà không được gắp bỏ đúng cách, vết trầy xước có thể biến chứng thành ổ nhiễm khuẩn thứ phát.
Tắc nghẽn đường dẫn lệ và bệnh lý mi mắt
Hệ thống dẫn lưu nước mắt bao gồm điểm lệ, lệ quản, túi lệ và ống lệ mũi. Khi đường dẫn này bị hẹp hoặc tắc nghẽn do viêm nhiễm mạn tính, sỏi lệ đạo hoặc khối u chèn ép, nước mắt không thể thoát xuống khoang mũi mà sẽ ứ đọng và trào ra ngoài liên tục. Bệnh viêm túi lệ cấp tính thường biểu hiện bằng khối sưng đau, căng đỏ ở góc trong khóe mắt, kèm theo chảy nước mắt sống và dịch mủ khi ấn nhẹ vào vùng túi lệ. Ngoài ra, các bệnh lý tại bờ mi như viêm bờ mi do rối loạn chức năng tuyến meibomius, chắp hoặc lẹo cũng là nguyên nhân phổ biến. Lẹo mắt do nhiễm khuẩn gốc lông mi tạo thành nốt sưng đỏ, đau nhức cục bộ trên mi mắt. Ngược lại, chắp mắt hình thành do tắc nghẽn tuyến bã nhờn, gây ra cục cứng không đau hoặc đau nhẹ nhưng làm mí mắt sưng sụp và kích thích tiết nước mắt phản xạ.
Hướng dẫn chăm sóc ban đầu và phòng ngừa kích ứng tại nhà
Khi mắt có dấu hiệu sưng và chảy nhiều nước mắt, việc xử trí ban đầu đúng cách đóng vai trò then chốt giúp làm dịu triệu chứng và ngăn ngừa tổn thương lan rộng. Người bệnh nên rửa tay sạch bằng xà phòng trước khi chạm vào vùng mặt, sau đó dùng gạc y tế vô trùng thấm nước muối sinh lý natri clorid 0,9% để nhẹ nhàng lau sạch dịch tiết ở khóe mắt từ trong ra ngoài. Chườm lạnh bằng khăn sạch bọc ngoài túi đá trong 10 đến 15 phút có thể giúp co mạch, giảm phù nề mí mắt hiệu quả trong trường hợp dị ứng hoặc kích ứng nhẹ. Tuyệt đối không dụi mắt vì hành động ma sát này sẽ làm trầm trọng thêm tình trạng phù nề và tăng nguy cơ xước giác mạc. Tạm ngừng sử dụng kính áp tròng, không trang điểm vùng mắt và bảo vệ mắt bằng kính râm khi ra ngoài trời. Giữ không gian sống thông thoáng, hạn chế tiếp xúc với khói bụi và các tác nhân gây dị ứng đã biết.
Lưu ý an toàn
Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua và sử dụng các loại thuốc nhỏ mắt chứa corticoid hoặc kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ nhãn khoa. Việc lạm dụng corticoid có thể gây tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể hoặc làm vết loét giác mạc lan rộng dẫn đến thủng nhãn cầu. Cần đến ngay bệnh viện hoặc cơ sở y tế chuyên khoa nếu mắt có các dấu hiệu nguy hiểm như giảm thị lực đột ngột, nhìn mờ, nhìn đôi, đau nhức sâu trong hốc mắt, sợ ánh sáng dữ dội, đồng tử hai bên không đều hoặc có mủ đặc chảy ra từ mắt sau chấn thương.
Tóm tắt
Tình trạng mắt bị sưng và chảy nước mắt nhiều có thể bắt nguồn từ kích ứng tạm thời nhưng cũng có thể là biểu hiện của những tổn thương nhãn khoa phức tạp. Việc nhận diện đúng nguyên nhân, vệ sinh mắt sạch sẽ và tuân thủ hướng dẫn chuyên môn từ bác sĩ chuyên khoa mắt là biện pháp an toàn nhất để bảo vệ thị lực, giúp đôi mắt sớm hồi phục trạng thái khỏe mạnh.
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Mắt bị sưng và chảy nước mắt nhiều có nên đắp lá cây hay mẹo dân gian không?
Tuyệt đối không nên đắp lá cây, tinh dầu hay các bài thuốc truyền miệng lên mắt. Các loại lá có thể chứa nấm mốc, vi khuẩn và tạp chất lạ, dễ gây nhiễm trùng nặng, bỏng giác mạc hoặc loét kết mạc, làm tăng nguy cơ tổn thương thị lực vĩnh viễn.
Khi mắt bị sưng đỏ có được tiếp tục đeo kính áp tròng không?
Người bệnh cần ngừng đeo kính áp tròng ngay lập tức khi mắt có biểu hiện sưng đỏ hoặc chảy nước mắt. Kính áp tròng làm giảm lượng oxy cung cấp cho giác mạc và tạo môi trường thuận lợi cho vi khuẩn phát triển, khiến tình trạng viêm nhiễm tiến triển nghiêm trọng hơn.
Có thể dùng thuốc nhỏ mắt chứa corticoid để giảm sưng nhanh không?
Không được tự ý dùng thuốc nhỏ mắt chứa hoạt chất corticoid mà không có chỉ định từ bác sĩ chuyên khoa mắt. Sử dụng sai cách hoặc kéo dài nhóm thuốc này có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng như tăng nhãn áp, đục thủy tinh thể và nhiễm nấm cơ hội.
Chườm ấm hay chườm lạnh phù hợp hơn khi mắt bị sưng?
Chườm lạnh phù hợp với mắt sưng do dị ứng, côn trùng cắn hoặc chấn thương nhẹ để giúp co mạch và giảm phù nề. Chườm ấm thường được khuyến nghị khi sưng do viêm bờ mi, chắp hoặc lẹo mắt nhằm giải phóng tắc nghẽn tuyến dầu mi mắt.
Khi nào tình trạng chảy nước mắt nhiều cần được can thiệp thông lệ đạo?
Phẫu thuật hoặc thủ thuật thông lệ đạo chỉ được xem xét khi tình trạng tắc nghẽn ống lệ mũi hoặc viêm túi lệ mạn tính đã được bác sĩ chuyên khoa mắt chẩn đoán xác định, và các biện pháp điều trị nội khoa không mang lại hiệu quả thông thoáng đường dẫn lệ.
