Lồng ruột ở trẻ em: Dấu hiệu sớm và cách xử trí

Lồng ruột ở trẻ em là gì?

Lồng ruột ở trẻ em là hiện tượng bệnh lý xảy ra khi một đoạn ruột phía trên di chuyển và lồng vào lòng của đoạn ruột tiếp giáp ngay phía dưới, gây ra tình trạng tắc ruột cơ học và nghẹt mạc treo ruột. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây tắc ruột ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi, với tần suất gặp nhiều nhất ở các bé trai có thể trạng bụ bẫm. Khi các quai ruột lồng vào nhau, các mạch máu nuôi dưỡng thành ruột bị kẹp chặt, dẫn tới ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch, phù nề mô, thiếu máu cục bộ và giảm tưới máu động mạch. Nếu không được giải phóng kịp thời, đoạn ruột bị nghẹt sẽ nhanh chóng chuyển sang giai đoạn thiếu máu hoại tử và thủng ruột, giải phóng vi khuẩn cùng dịch tiêu hóa vào ổ phúc mạc. Nhận thức đúng về bản chất của lồng ruột giúp người chăm sóc không chủ quan trước những cơn quấy khóc bất thường của con nhỏ.

Cơ chế bệnh sinh và lý do dẫn đến lồng ruột ở trẻ nhỏ

Lồng ruột hình thành khi một quai ruột lộn ngược và chui vào quai ruột tiếp giáp, thường gặp nhất ở vị trí hồi manh tràng. Quá trình này bóp nghẹt mạch máu mạc treo nuôi ruột, làm niêm mạc ruột phù nề và tắc nghẽn hoàn toàn đường dẫn truyền thức ăn.

Ở trẻ nhũ nhi dưới 2 tuổi, đa số trường hợp lồng ruột là vô căn, có thể khởi phát sau các đợt nhiễm trùng đường hô hấp hoặc viêm dạ dày ruột do sự phì đại của hạch bạch huyết mạc treo. Ở trẻ lớn hơn, lồng ruột thường bắt nguồn từ các tổn thương giải phẫu cụ thể như túi thừa Meckel hoặc polyp ruột non. Do tiến triển thiếu máu nuôi ruột diễn ra nhanh, trẻ cần được can thiệp y tế sớm để tránh biến chứng thủng ruột.

Dấu hiệu cảnh báo sớm giúp phụ huynh nhận biết lồng ruột

Biểu hiện kinh điển và dễ nhận biết nhất của lồng ruột là cơn đau bụng kịch phát từng cơn. Trẻ đang chơi đùa hoặc ngủ bình thường bỗng nhiên khóc thét dữ dội, co hai chân gập về phía bụng, người vặn vẹo khó chịu. Cơn khóc kéo dài vài phút rồi tạm thời lắng xuống, trẻ có thể chơi ngoan hoặc nằm lả đi, nhưng sau khoảng mười lăm đến ba mươi phút cơn đau lại tái diễn tương tự.

Đi kèm với cơn đau quặn bụng là tình trạng nôn trớ. Ban đầu trẻ nôn ra sữa hoặc thức ăn vừa ăn, về sau dịch nôn có thể lẫn dịch mật màu vàng xanh. Khi ứ trệ tiêu hóa tiến triển nặng hơn, trẻ có dấu hiệu đi ngoài phân nhầy máu sẫm màu, thường được mô tả giống như màu thạch hoa quả hoặc mứt dâu tây. Đây là dấu hiệu niêm mạc ruột đã bị tổn thương xung huyết xuất huyết nặng. Ngoài ra, trong các khoảng lặng giữa cơn đau, nếu sờ nắn nhẹ nhàng vùng bụng trên hoặc hạ sườn phải của trẻ, người chăm sóc có thể cảm nhận được một khối chắc, di động, hình dạng giống quả chuối nằm ngang, gọi là búi lồng ruột. Trẻ bị lồng ruột kéo dài sẽ nhanh chóng rơi vào trạng thái mệt lả, mất nước, sốt và li bì.

Quy trình xử trí và các phương pháp điều trị y khoa hiện nay

Lồng ruột là cấp cứu ngoại nhi cần can thiệp khẩn trương. Khi tiếp nhận, bác sĩ tiến hành thăm khám lâm sàng kết hợp siêu âm ổ bụng để định vị búi lồng và đánh giá dòng máu nuôi ruột.

Nếu phát hiện trong 24 đến 48 giờ đầu và ruột chưa hoại tử, phương pháp điều trị hàng đầu là tháo lồng không phẫu thuật bằng cách bơm hơi qua hậu môn dưới sự hướng dẫn của X-quang hoặc siêu âm. Áp lực hơi sẽ đẩy đoạn ruột lồng trở lại vị trí bình thường với độ an toàn và hiệu quả cao.

Trường hợp trẻ đến muộn, tháo lồng bằng hơi thất bại hoặc đã có dấu hiệu thủng ruột, viêm phúc mạc, phẫu thuật là chỉ định bắt buộc để tháo búi lồng và cắt bỏ đoạn ruột hoại tử nếu không còn khả năng hồi phục.

Chăm sóc phục hồi và biện pháp giảm thiểu nguy cơ tái phát

Sau khi tháo lồng thành công, trẻ cần được lưu lại cơ sở y tế để theo dõi sát sao tình trạng toàn thân, lượng nước tiểu và diễn tiến vùng bụng trong ít nhất 24 giờ. Bác sĩ sẽ đánh giá thời điểm trẻ có thể bắt đầu bú mẹ hoặc uống nước đường trở lại khi ruột đã hoạt động ổn định và giảm bớt tình trạng chướng hơi.

Phụ huynh cần lưu ý rằng lồng ruột có tỷ lệ tái phát nhất định, thường xảy ra trong vài ngày đến vài tuần sau thủ thuật tháo lồng. Do đó, khi trẻ đã được về nhà, cha mẹ vẫn cần theo dõi sát các cữ bú, giấc ngủ và tính chất phân của con. Nếu trẻ xuất hiện lại triệu chứng khóc thét từng cơn, nôn vọt hoặc mệt lả, cần đưa trẻ quay lại bệnh viện kiểm tra ngay lập tức. Về mặt dự phòng, cha mẹ nên giữ vệ sinh ăn uống cho trẻ, cho trẻ bú mẹ hoàn toàn trong những tháng đầu đời, tiêm chủng đầy đủ các vắc xin phòng bệnh đường tiêu hóa và đường hô hấp theo khuyến cáo để giảm thiểu nguy cơ viêm nhiễm hạch bạch huyết mạc treo ruột.

Lưu ý an toàn

Khi nghi ngờ trẻ bị lồng ruột, người nhà tuyệt đối không được tự ý cho trẻ uống thuốc giảm đau, thuốc cầm tiêu chảy hay men tiêu hóa tại nhà vì thuốc có thể làm mờ các triệu chứng cảnh báo và che giấu tình trạng tắc ruột. Không xoa bóp dầu nóng, đắp lá hoặc day nắn mạnh vùng bụng của trẻ vì có nguy cơ làm vỡ đoạn ruột đang bị tổn thương thiếu máu. Mọi trường hợp nghi ngờ cần được đưa ngay đến cơ sở y tế có chuyên khoa ngoại nhi để được siêu âm chẩn đoán và xử trí y khoa đúng cách.

Tóm tắt

Lồng ruột ở trẻ em là tình trạng cấp cứu cần được phát hiện và xử trí trong những giờ đầu nhằm bảo tồn ruột nguyên vẹn. Khi nhận thấy trẻ có biểu hiện khóc thét từng cơn đột ngột kèm nôn trớ hoặc bỏ bú, cha mẹ cần đưa trẻ đến bệnh viện có chuyên khoa nhi ngay lập tức, tuyệt đối không tự ý cho trẻ uống thuốc giảm đau hay men tiêu hóa tại nhà.