Liệt mặt Bell (Bell’s palsy): Nguyên nhân, biểu hiện và hướng phục hồi

Liệt mặt Bell là gì?

Liệt mặt Bell là tình trạng suy giảm hoặc mất khả năng vận động tạm thời của các cơ điều khiển biểu cảm ở một bên mặt. Bệnh bắt nguồn từ việc dây thần kinh sọ số VII, vốn phụ trách cử động cơ mặt, tuyến lệ, tuyến nước bọt và cảm nhận vị giác, bị tổn thương do phản ứng viêm và phù nề. Tình trạng này có thể xuất hiện ở mọi lứa tuổi và không có tính chất lây truyền.

Khác với các tổn thương thần kinh vĩnh viễn, liệt mặt Bell thường có tiến triển lành tính. Đa số bệnh nhân sẽ dần lấy lại khả năng vận động cơ mặt sau vài tuần đến vài tháng. Việc nhận biết sớm đóng vai trò then chốt giúp phân biệt bệnh với các cấp cứu y khoa khẩn cấp khác, đồng thời bảo vệ các cơ quan lân cận như mắt khỏi nguy cơ biến chứng lâu dài.

Dấu hiệu nhận biết điển hình của liệt mặt Bell

Các dấu hiệu của liệt mặt Bell thường xuất hiện đột ngột chỉ trong vòng 24 đến 48 giờ. Biểu hiện điển hình nhất là một bên mặt bị xệ xuống, mất nếp nhăn trán, khó hoặc không thể nhắm kín mắt cùng bên. Khóe miệng bên tổn thương bị trễ xuống, khiến nụ cười lệch hẳn sang bên lành, gây khó khăn cho việc ăn uống do thức ăn hay rơi vãi và nước uống dễ trào ra ngoài.

Ngoài những thay đổi rõ rệt trên diện mạo, người bệnh có thể cảm nhận thấy cảm giác đau nhức âm ỉ ở vùng sau tai hoặc quanh góc hàm trước khi cơ mặt yếu đi. Một số biểu hiện đi kèm khác bao gồm giảm hoặc mất vị giác ở hai phần ba trước lưỡi, chảy nước mắt sống do cơ mi dưới suy yếu, khô mắt hoặc tăng độ nhạy cảm với âm thanh ở tai cùng bên tổn thương. Các biểu hiện này thường làm người bệnh lo lắng nhưng hiếm khi ảnh hưởng đến chức năng tri giác.

Cơ chế và các yếu tố thuận lợi làm khởi phát bệnh

Cơ chế trực tiếp dẫn tới liệt mặt Bell là tình trạng sưng viêm, phù nề và chèn ép dây thần kinh sọ số VII khi đi qua đoạn xương hẹp ở nền sọ. Tình trạng sưng này làm gián đoạn việc truyền dẫn các tín hiệu điều khiển vận động từ não bộ đến các cơ biểu cảm trên khuôn mặt.

Dù nguyên nhân chính xác gây phản ứng viêm chưa được khẳng định hoàn toàn, nhiều bằng chứng y khoa chỉ ra mối liên hệ chặt chẽ với sự tái hoạt động của một số loại virus tiềm ẩn, chẳng hạn như virus herpes simplex type 1. Bên cạnh đó, việc cơ thể bị nhiễm lạnh đột ngột, gió lạnh phả trực tiếp vào mặt, căng thẳng kéo dài, suy giảm miễn dịch, bệnh đái tháo đường hoặc phụ nữ đang trong giai đoạn thai kỳ cũng là những yếu tố thuận lợi làm tăng nguy cơ khởi phát tình trạng này.

Phân biệt liệt mặt Bell với tai biến mạch máu não

Méo miệng và mất cân đối khuôn mặt là biểu hiện khiến nhiều người nhầm lẫn giữa liệt mặt Bell và tai biến mạch máu não. Việc nhận định chuẩn xác đóng vai trò sống còn để kịp thời xử trí cấp cứu nếu xảy ra đột quỵ.

Trong liệt mặt Bell, tổn thương nằm ở dây thần kinh ngoại biên nên toàn bộ một nửa khuôn mặt đều bị ảnh hưởng, bao gồm cả nhóm cơ vùng trán và cơ quanh mắt. Do đó, người bệnh không thể nhăn trán hoặc nhắm chặt mắt ở bên tổn thương. Ngược lại, trong đột quỵ não, tổn thương xuất phát từ hệ thần kinh trung ương, người bệnh thường chỉ bị yếu liệt nửa dưới khuôn mặt, nếp nhăn trán vẫn còn cử động được và mắt vẫn có thể nhắm kín. Quan trọng hơn, đột quỵ thường đi kèm các triệu chứng thần kinh khu trú nguy hiểm khác như yếu hoặc liệt tay chân, tê bì nửa người, nói đớ, nhìn mờ hoặc suy giảm ý thức.

Hướng can thiệp y khoa và phục hồi chức năng

Khi nghi ngờ mắc liệt mặt Bell, người bệnh cần đến bệnh viện thăm khám càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là trong vòng 72 giờ đầu kể từ khi khởi phát triệu chứng. Việc bác sĩ chuyên khoa thần kinh đánh giá sớm giúp đưa ra phác đồ kháng viêm phù hợp nhằm giảm nhanh tình trạng phù nề quanh dây thần kinh số VII, gia tăng cơ hội hồi phục hoàn toàn.

Song song với can thiệp y khoa ban đầu, các phương pháp vật lý trị liệu và phục hồi chức năng đóng vai trò quan trọng trong việc kích thích dẫn truyền thần kinh cơ. Bác sĩ hoặc kỹ thuật viên sẽ hướng dẫn người bệnh thực hiện các bài tập cơ mặt như nhăn trán, mỉm cười, chu môi, phát âm để ngăn ngừa tình trạng teo cơ và co cứng cơ mặt. Người bệnh tuyệt đối không nên tự ý châm cứu thô bạo hoặc dùng thuốc truyền miệng khi chưa có chỉ định của nhân viên y tế.

Chăm sóc và bảo vệ mắt tránh biến chứng

Do cơ mi mắt bị suy yếu khiến mắt bên liệt không thể nhắm kín hoàn toàn, giác mạc rất dễ bị khô rát, trầy xước và viêm loét khi tiếp xúc liên tục với bụi bẩn cùng không khí. Việc bảo vệ mắt là nhiệm vụ cấp thiết trong suốt quá trình chờ dây thần kinh hồi phục.

Người bệnh nên sử dụng nước mắt nhân tạo hoặc thuốc mỡ bôi trơn mắt theo tư vấn của bác sĩ nhãn khoa để duy trì độ ẩm liên tục. Khi ra ngoài trời, cần đeo kính bảo hộ để chắn gió và bụi. Vào ban đêm khi đi ngủ, có thể dùng miếng dán y tế chuyên dụng hoặc băng che mắt cẩn thận để giữ cho mi mắt luôn khép kín, tránh để giác mạc bị tổn thương không hồi phục.

Lưu ý an toàn

Mọi biểu hiện méo miệng, yếu mặt cần được bác sĩ chuyên khoa khám khẩn cấp nhằm loại trừ nguy cơ đột quỵ não. Người bệnh tuyệt đối không tự mua thuốc điều trị, không áp dụng các mẹo dân gian truyền miệng như hơ lửa, đắp lá thuốc chưa được kiểm chứng lên mặt. Khi xuất hiện dấu hiệu đỏ mắt, đau nhức mắt dữ dội hoặc giảm thị lực, cần đến ngay cơ sở nhãn khoa để kiểm tra.

Tóm tắt

Liệt mặt Bell phần lớn có tiên lượng phục hồi khả quan nếu được thăm khám sớm và chăm sóc đúng cách. Khi thấy cơ mặt xuất hiện dấu hiệu bất thường, người bệnh cần đến cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa thần kinh đánh giá, loại trừ các căn nguyên nguy hiểm và hướng dẫn lộ trình can thiệp thích hợp.