Khi nào nên xét nghiệm tầm soát ung thư tụy?
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Ung thư tụy là một trong những bệnh lý ác tính đường tiêu hóa khó phát hiện sớm nhất hiện nay, do tuyến tụy nằm sâu trong ổ bụng và các dấu hiệu ban đầu thường rất nghèo nàn. Nhiều người lo lắng và băn khoăn liệu có nên chủ động đi làm xét nghiệm kiểm tra định kỳ để phát hiện sớm căn bệnh này hay không.
Theo khuyến cáo y khoa hiện hành, xét nghiệm tầm soát ung thư tụy không được áp dụng rộng rãi cho tất cả mọi người mà chỉ được chỉ định cho nhóm đối tượng có nguy cơ cao rõ rệt. Việc hiểu đúng thời điểm cần can thiệp và phương pháp phù hợp sẽ giúp người bệnh tránh được những lo âu, chi phí tốn kém và các thủ thuật y tế không cần thiết.
Tầm soát ung thư tụy là gì?
Tụy là cơ quan nằm sâu trong ổ bụng, đảm nhận cả chức năng nội tiết và ngoại tiết. Ung thư tụy là bệnh lý ác tính tiến triển âm thầm, triệu chứng lâm sàng ở giai đoạn sớm thường rất mơ hồ hoặc không có biểu hiện rõ rệt. Chính vì vị trí giải phẫu đặc thù và đặc tính phát triển nhanh, việc phát hiện bệnh ở giai đoạn đầu gặp nhiều thách thức. Tầm soát ung thư tụy là quá trình sử dụng các kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh và xét nghiệm cận lâm sàng chuyên sâu nhằm tìm kiếm tổn thương tiền ung thư hoặc khối u giai đoạn rất sớm. Tuy nhiên, khác với ung thư đại trực tràng hay ung thư cổ tử cung, tầm soát ung thư tụy hiện nay không được khuyến cáo rộng rãi cho toàn bộ dân số nói chung mà chỉ tập trung vào nhóm cá nhân có nguy cơ cao được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ lưỡng.
Nhóm đối tượng có nguy cơ cao được chỉ định tầm soát
Tầm soát ung thư tụy chỉ mang lại lợi ích rõ ràng ở những người có nguy cơ mắc bệnh cao hơn đáng kể so với mặt bằng dân số. Nhóm đối tượng này bao gồm những người có tiền sử gia đình mạnh về ung thư tụy, chẳng hạn có ít nhất hai người thân trực hệ mắc bệnh hoặc mang các đột biến gen di truyền đã được xác định như BRCA1, BRCA2, PALB2, ATM, hội chứng Lynch hay hội chứng Peutz-Jeghers. Ngoài ra, người mắc bệnh viêm tụy mạn tính kéo dài, đặc biệt là viêm tụy di truyền khởi phát từ khi còn trẻ, cũng có nguy cơ ác tính hóa cao hơn bình thường. Một nhóm đối tượng đáng lưu ý khác là người cao tuổi bất ngờ khởi phát đái tháo đường mới mà không có tiền sử thừa cân béo phì hoặc không rõ nguyên nhân chuyển hóa, kèm theo giảm cân không rõ lý do. Việc phân loại nguy cơ chính xác giúp xác định ai thật sự cần bước vào chương trình theo dõi chuyên sâu định kỳ tại bệnh viện.
Các phương pháp cận lâm sàng thường dùng trong tầm soát
Để phát hiện sớm các bất thường tại nhu mô và ống tụy, bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa và ung bướu thường phối hợp các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu. Siêu âm nội soi tụy là kỹ thuật có độ nhạy rất cao, cho phép quan sát chi tiết cấu trúc tuyến tụy qua thành dạ dày tá tràng mà không bị cản trở bởi hơi trong ruột, đồng thời có thể hỗ trợ sinh thiết tổn thương nghi ngờ khi cần. Chụp cộng hưởng từ tụy kết hợp chụp cộng hưởng từ mật tụy là lựa chọn hình ảnh không xâm lấn, không nhiễm xạ, giúp khảo sát rõ mạng lưới ống tụy và phát hiện các nốt tổn thương nhỏ hoặc nang tụy tiền ác tính. Xét nghiệm chỉ dấu sinh học CA 19-9 trong máu đôi khi được thực hiện, nhưng chỉ mang tính chất tham khảo phối hợp vì độ đặc hiệu không đủ cao để chẩn đoán xác định hay tầm soát đơn độc.
Lý do không áp dụng tầm soát đại trà cho người bình thường
Nhiều hướng dẫn y khoa quốc tế từ các hiệp hội ung bướu khuyến cáo không nên thực hiện tầm soát ung thư tụy diện rộng cho người trưởng thành không có triệu chứng và không thuộc nhóm nguy cơ cao. Tuyến tụy là cơ quan rất khó khảo sát bằng các phương pháp thông thường như siêu âm ổ bụng đơn thuần. Nếu tầm soát ồ ạt bằng các kỹ thuật chuyên sâu, tỷ lệ phát hiện kết quả dương tính giả là rất đáng kể. Tình trạng này dễ dẫn đến chỉ định can thiệp xâm lấn không cần thiết, chẳng hạn như sinh thiết hoặc phẫu thuật tụy, vốn tiềm ẩn nhiều tai biến ngoại khoa nguy hiểm như chảy máu, rò dịch tụy hoặc viêm tụy cấp. Thêm vào đó, chi phí kinh tế tốn kém và gánh nặng tâm lý lo âu kéo dài cũng là nguyên nhân khiến việc tầm soát chỉ nên giới hạn ở những người có lợi ích thực sự vượt trội so với rủi ro.
Lưu ý an toàn
Các xét nghiệm máu tìm dấu ấn sinh học đơn thuần như CA 19-9 không thể dùng để khẳng định hoặc loại trừ ung thư tụy một cách độc lập. Mọi kế hoạch tầm soát cần được bác sĩ chuyên khoa tiêu hóa hoặc ung bướu chỉ định sau khi đã khai thác kỹ tiền sử bệnh lý và phả hệ di truyền. Người dân tuyệt đối không tự ý đăng ký các gói chụp chiếu đắt đỏ hoặc tự suy đoán bệnh khi thấy chỉ số xét nghiệm tăng nhẹ mà chưa có ý kiến tư vấn y khoa chuyên môn.
Tóm tắt
Tầm soát ung thư tụy là biện pháp y khoa có mục tiêu cụ thể, dành riêng cho nhóm đối tượng mang gen đột biến hoặc có tiền sử gia đình nguy cơ cao. Thay vì tự ý tìm kiếm xét nghiệm khi không có chỉ định, người có yếu tố gia đình đặc biệt nên đến cơ sở y tế để được tư vấn di truyền và thiết lập phác đồ theo dõi an toàn, phù hợp.
Nguồn tham khảo
- Endoscopic Ultrasound: Psychological impact of pancreatic cancer screening by EUS or magnetic resonance imaging in high-risk individuals: A systematic review
- Pancreas: Cost-effectiveness of Abdominal Ultrasound Versus Magnetic Resonance Imaging for Pancreatic Cancer Screening in Familial High-Risk Individuals in Japan
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Người khỏe mạnh bình thường có nên đi tầm soát ung thư tụy định kỳ không?
Không khuyến cáo người khỏe mạnh bình thường tầm soát đại trà vì nguy cơ mắc bệnh trong cộng đồng thấp và việc tầm soát dễ dẫn đến chẩn đoán dương tính giả hoặc can thiệp xâm lấn không cần thiết.
Xét nghiệm máu CA 19-9 có phát hiện sớm ung thư tụy được không?
Xét nghiệm CA 19-9 không dùng để tầm soát sớm đơn độc vì nồng độ chất này có thể tăng trong các bệnh lành tính như viêm tụy, tắc mật, hoặc không tăng ở một số bệnh nhân ung thư giai đoạn đầu.
Siêu âm bụng thông thường có thấy được khối u tụy không?
Siêu âm ổ bụng thông thường có thể bỏ sót tổn thương nhỏ ở tụy do tuyến tụy nằm sâu sau phúc mạc và thường bị hơi trong dạ dày, đại tràng che khuất tầm nhìn.
Người có người thân mắc ung thư tụy nên bắt đầu tầm soát từ độ tuổi nào?
Thời điểm tầm soát thường bắt đầu từ tuổi 50 hoặc sớm hơn 10 năm so với độ tuổi người thân trẻ nhất trong gia đình phát hiện bệnh, dựa trên hướng dẫn cụ thể của bác sĩ tư vấn di truyền.
Cần làm gì nếu mới được chẩn đoán mắc bệnh đái tháo đường ở tuổi trung niên?
Nếu bất ngờ khởi phát đái tháo đường sau tuổi 50 kèm sụt cân không rõ nguyên nhân hoặc đau tức thượng vị, bạn nên thông báo với bác sĩ để kiểm tra kỹ lưỡng chức năng và hình ảnh tuyến tụy.
