Khi nào nên tầm soát tiền đái tháo đường?

Tầm soát tiền đái tháo đường là gì?

Tiền đái tháo đường bao gồm hai dạng rối loạn chuyển hóa chính: rối loạn đường huyết lúc đói và giảm dung nạp glucose. Tình trạng này phản ánh hiện tượng các tế bào trong cơ thể giảm nhạy cảm với insulin, khiến tuyến tụy phải tăng tiết hormone này để giữ nồng độ glucose trong máu ở mức chấp nhận được. Khi tuyến tụy bắt đầu suy giảm khả năng bù trừ, lượng đường huyết sẽ dần vượt ngưỡng an toàn.

Nếu không được phát hiện và can thiệp kịp thời, phần lớn các trường hợp tiền đái tháo đường sẽ tiến triển thành bệnh đái tháo đường típ 2 trong vòng vài năm. Bên cạnh nguy cơ bệnh lý chuyển hóa, tiền đái tháo đường còn làm tăng đáng kể nguy cơ xơ vữa động mạch, suy giảm chức năng thận và bệnh tim mạch ngay cả khi đường huyết chưa đạt mức của bệnh đái tháo đường thực sự. Tầm soát định kỳ bằng các chỉ số sinh hóa máu là cách duy nhất để nhận biết sự bất thường này ở giai đoạn sớm.

Những đối tượng cần xét nghiệm tầm soát sớm

Người trưởng thành từ 35 tuổi trở lên nên thực hiện xét nghiệm định kỳ dù thể trạng hoàn toàn khỏe mạnh. Ở nhóm tuổi này, quá trình lão hóa tự nhiên làm giảm dần độ nhạy của mô với insulin, khiến nguy cơ tích tụ glucose trong máu tăng dần theo thời gian.

Trường hợp dưới 35 tuổi nhưng có chỉ số khối cơ thể BMI từ 23 trở lên kèm theo một trong các yếu tố chuyển hóa cũng cần kiểm tra sớm. Nhóm nguy cơ bao gồm người có bố mẹ hoặc anh chị em ruột mắc đái tháo đường típ 2, người có huyết áp từ 130/80 mmHg trở lên hoặc đang điều trị tăng huyết áp. Người có rối loạn lipid máu với nồng độ triglyceride trên 2,8 mmol/L hoặc HDL-cholesterol dưới 0,9 mmol/L cũng thuộc diện cần làm xét nghiệm sớm.

Phụ nữ có tiền sử đái tháo đường thai kỳ, từng sinh con nặng trên 4 kg hoặc được chẩn đoán hội chứng buồng trứng đa nang cần duy trì lịch xét nghiệm định kỳ. Ngoài ra, thói quen ít vận động thể lực, làm việc văn phòng ngồi nhiều trên 8 tiếng mỗi ngày cũng thúc đẩy tình trạng đề kháng insulin xuất hiện sớm hơn.

Các xét nghiệm thường dùng trong tầm soát

Tiền đái tháo đường được đánh giá chủ yếu qua 3 xét nghiệm máu tiêu chuẩn tại các cơ sở y tế. Phương pháp phổ biến nhất là xét nghiệm đường huyết tương lúc đói, thực hiện sau khi nhịn ăn ít nhất 8 giờ. Chỉ số đường huyết đói nằm trong khoảng từ 5,6 đến 6,9 mmol/L (tương đương 100 đến 125 mg/dL) phản ánh tình trạng rối loạn đường huyết lúc đói.

Phương pháp thứ hai là xét nghiệm HbA1c, đo tỷ lệ hemoglobin gắn kết với đường trong hồng cầu nhằm phản ánh mức đường huyết trung bình trong khoảng 2 đến 3 tháng gần nhất. Giá trị HbA1c từ 5,7% đến 6,4% được xếp vào nhóm tiền đái tháo đường. Phương pháp này có ưu điểm thuận tiện vì người bệnh không bắt buộc phải nhịn đói trước khi lấy máu.

Phương pháp thứ ba là nghiệm pháp dung nạp glucose đường uống 75g. Người bệnh được đo đường huyết sau 2 giờ uống dung dịch đường chuẩn. Nồng độ glucose huyết tương từ 7,8 đến 11,0 mmol/L (140 đến 199 mg/dL) chỉ điểm tình trạng giảm dung nạp glucose. Bác sĩ thường chỉ định phối hợp hoặc lặp lại xét nghiệm vào ngày khác để xác định chẩn đoán chính xác.

Ý nghĩa y khoa của việc phát hiện sớm

Phát hiện tiền đái tháo đường mang lại cơ hội ngăn chặn bệnh đái tháo đường típ 2 trước khi tế bào beta của tuyến tụy bị tổn thương vĩnh viễn. Trong giai đoạn này, các mô cơ thể chỉ mới bắt đầu giảm đáp ứng với insulin, khả năng phục hồi chức năng chuyển hóa vẫn ở mức rất cao nếu can thiệp kịp thời.

Tình trạng đường huyết tăng mấp mé ngưỡng bệnh lý nếu kéo dài âm thầm vẫn gây tổn thương vi mạch và xơ vữa động mạch. Người có tiền đái tháo đường đối mặt với nguy cơ nhồi máu cơ tim, đột quỵ và bệnh võng mạc cao hơn hẳn người có chuyển hóa bình thường. Nhận biết tình trạng này giúp người bệnh chủ động kiểm soát huyết áp, mỡ máu và cân nặng cùng lúc, bảo vệ toàn diện hệ tim mạch.

Chẩn đoán tiền đái tháo đường cũng giúp giảm gánh nặng chi phí y tế lâu dài. Việc duy trì lối sống lành mạnh ở giai đoạn sớm tiết kiệm chi phí hơn rất nhiều so với việc điều trị dùng thuốc hạ đường huyết, insulin và xử trí các biến chứng mạn tính của bệnh đái tháo đường sau này.

Kế hoạch kiểm soát sau khi có kết quả bất thường

Khi kết quả tầm soát rơi vào ngưỡng tiền đái tháo đường, việc điều chỉnh lối sống là biện pháp cốt lõi đầu tiên. Người bệnh cần giảm cân từ 5% đến 7% trọng lượng cơ thể nếu đang có tình trạng thừa cân hoặc béo phì. Việc giảm cân giúp cải thiện rõ rệt độ nhạy của thụ thể insulin tại tế bào cơ và gan.

Chế độ dinh dưỡng cần ưu tiên các loại ngũ cốc nguyên hạt, rau xanh nhiều chất xơ hòa tan, đạm nạc từ cá hoặc gia cầm và hạn chế tối đa các loại đồ uống có đường, bánh kẹo ngọt, tinh bột tinh chế. Chia nhỏ bữa ăn và ăn đúng giờ giúp hạn chế tình trạng tăng vọt đường huyết sau ăn.

Hoạt động thể lực cần được duy trì tối thiểu 150 phút mỗi tuần với cường độ trung bình, chẳng hạn như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Các bài tập rèn luyện sức bền và khối cơ cũng kích thích cơ vân tiêu thụ glucose trực tiếp mà không phụ thuộc hoàn toàn vào insulin. Trong một số trường hợp có nguy cơ tim mạch rất cao, bác sĩ nội tiết có thể cân nhắc chỉ định thêm thuốc hỗ trợ chuyển hóa song song với việc theo dõi đường huyết mỗi 6 đến 12 tháng.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích nâng cao nhận thức sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán y khoa trực tiếp. Người có kết quả xét nghiệm đường huyết bất thường không nên tự ý mua các sản phẩm hạ đường huyết hoặc thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc. Việc xác định chẩn đoán và phác đồ theo dõi bắt buộc phải do bác sĩ chuyên khoa nội tiết thực hiện dựa trên thăm khám lâm sàng toàn diện.

Tóm tắt

Tầm soát tiền đái tháo đường định kỳ giúp phát hiện sớm sự suy giảm dung nạp glucose trước khi tiến triển thành bệnh mạn tính. Khi có kết quả xét nghiệm bất thường, việc chủ động tham vấn bác sĩ chuyên khoa nội tiết sẽ giúp thiết lập kế hoạch dinh dưỡng và vận động phù hợp thể trạng, ngăn chặn hiệu quả nguy cơ đái tháo đường típ 2.