Khi hạ đường huyết có buồn nôn không và cách nhận biết xử trí

Hạ đường huyết buồn nôn là gì?

Hạ đường huyết là tình trạng nồng độ glucose trong huyết tương giảm xuống dưới mức bình thường, thường được xác định khi chỉ số đo được dưới 70 mg/dL tương đương 3,9 mmol/L. Tình trạng này hay gặp nhất ở những người đang điều trị bệnh đái tháo đường bằng insulin hoặc thuốc kích thích tiết insulin, nhưng cũng có thể xảy ra ở người khỏe mạnh khi nhịn ăn kéo dài, kiệt sức hoặc vận động thể lực quá mức.

Cảm giác buồn nôn trong cơn hạ đường huyết xảy ra do sự tương tác phức tạp giữa tín hiệu căng thẳng từ hệ thần kinh thực vật và sự thiếu hụt năng lượng cung cấp cho não bộ. Nhận diện sớm buồn nôn như một triệu chứng cảnh báo hạ đường huyết có ý nghĩa quyết định trong việc ngăn chặn cơn hạ đường huyết tiến triển thành các biến chứng nặng như lú lẫn, co giật hoặc hôn mê.

Cơ chế sinh lý khiến hạ đường huyết gây cảm giác buồn nôn

Khi nồng độ glucose trong máu giảm xuống dưới ngưỡng an toàn, cơ thể lập tức kích hoạt phản ứng khẩn cấp nhằm huy động năng lượng dự trữ. Tuyến thượng thận phóng thích các hormone đối kháng như adrenaline và noradrenaline, kích thích mạnh mẽ hệ thần kinh giao cảm. Phản ứng này làm chậm nhu động dạ dày, co thắt mạch máu đường tiêu hóa và tạo cảm giác cồn cào, khó chịu, dẫn tới phản xạ buồn nôn ở nhiều người bệnh.

Bên cạnh đó, glucose là nguồn nhiên liệu duy nhất nuôi dưỡng tế bào thần kinh trung ương. Tình trạng thiếu hụt glucose tại các trung khu điều khiển ở thân não có thể gây rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ và kích thích gián tiếp trung tâm nôn. Người bệnh không chỉ buồn nôn mà còn có thể cảm thấy choáng váng, hoa mắt, bồn chồn hoặc xây xẩm mặt mày. Vì vậy, buồn nôn là một triệu chứng cảnh báo sinh lý rõ ràng của tình trạng tụt đường huyết.

Dấu hiệu phân biệt buồn nôn do tụt đường huyết với bệnh tiêu hóa

Buồn nôn do tụt đường huyết rất dễ bị nhầm lẫn với các vấn đề tiêu hóa thường gặp như trào ngược dạ dày thực quản, viêm dạ dày cấp hoặc ngộ độc thực phẩm nhẹ. Điểm khác biệt quan trọng nằm ở các triệu chứng thần kinh thực vật xuất hiện đồng thời. Hạ đường huyết thường đi kèm vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, tim đập nhanh hồi hộp, cảm giác đói cồn cào dữ dội và lo âu đột ngột.

Ngược lại, buồn nôn do bệnh lý tiêu hóa thường đi kèm đau quặn bụng khu trú, ợ chua, đầy chướng hoặc tiêu chảy mà ít khi gây bủn rủn chân tay hay vã mồ hôi toàn thân. Nếu tình trạng nôn nao xuất hiện sau một bữa ăn bị bỏ quên, sau khi tiêm insulin hoặc sau buổi tập luyện gắng sức, người bệnh cần nghĩ ngay đến khả năng đường huyết đang giảm nhanh chóng để kiểm tra chỉ số kịp thời.

Cách xử trí bước đầu khi buồn nôn kèm dấu hiệu tụt đường huyết

Khi xuất hiện cảm giác buồn nôn nghi ngờ do hạ đường huyết, ưu tiên hàng đầu là đo đường huyết mao mạch nếu có sẵn thiết bị đo cá nhân. Trường hợp chỉ số dưới mức 70 mg/dL hoặc khi không có máy đo nhưng có triệu chứng rõ rệt, cần áp dụng quy tắc bổ sung carbohydrate hấp thu nhanh khoảng 15 gam glucose.

Do người bệnh đang có cảm giác buồn nôn khó chịu, việc ăn thức ăn đặc có thể gây nôn trớ. Thay vào đó, nên uống từng ngụm nhỏ nước đường ấm, nửa ly nước ép trái cây hoặc ngậm kẹo cứng tan từ từ trong miệng. Tránh sử dụng các loại thực phẩm chứa nhiều chất béo như chocolate hay sữa nguyên kem vì chất béo làm chậm quá trình hấp thu đường qua niêm mạc dạ dày. Sau 15 phút, người bệnh cần nghỉ ngơi tĩnh tại và kiểm tra lại đường huyết để đảm bảo chỉ số đã trở về ngưỡng an toàn.

Biện pháp phòng ngừa các cơn hạ đường huyết tái diễn

Để hạn chế những cơn hạ đường huyết gây buồn nôn tái phát, người bệnh đái tháo đường cần xây dựng thời gian biểu ăn uống đều đặn, không bỏ bữa hay để khoảng cách giữa các bữa ăn quá dài. Việc phân bổ lượng tinh bột phức hợp giàu chất xơ như yến mạch, gạo lứt, ngũ cốc nguyên cám giúp duy trì giải phóng năng lượng ổn định suốt cả ngày.

Đối với người đang sử dụng thuốc hạ đường huyết hoặc tiêm insulin, việc điều chỉnh liều lượng phải tuân thủ chặt chẽ theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa nội tiết. Trước khi tham gia các hoạt động thể lực cường độ cao, người bệnh nên chuẩn bị sẵn bữa phụ nhẹ và luôn mang theo kẹo ngọt hoặc viên đường bên mình. Việc ghi nhật ký đường huyết hàng ngày sẽ hỗ trợ bác sĩ nhận diện xu hướng giảm đường huyết để kịp thời điều chỉnh phác đồ dùng thuốc an toàn.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết nhằm mục đích giáo dục sức khỏe cộng đồng và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị y khoa. Người bệnh tuyệt đối không tự ý ngưng thuốc hoặc thay đổi liều lượng insulin khi chưa có hướng dẫn từ bác sĩ điều trị. Nếu tình trạng buồn nôn kèm tụt đường huyết tái diễn nhiều lần hoặc người bệnh nôn liên tục không thể dung nạp đường bằng đường uống, cần đưa đến cơ sở y tế gần nhất để được nhân viên y tế cấp cứu truyền glucose kịp thời.

Tóm tắt

Buồn nôn là một triệu chứng có thể xuất hiện khi hạ đường huyết do phản ứng thần kinh tự chủ hoặc thiếu năng lượng não bộ. Hiểu rõ mối liên hệ này giúp người bệnh đái tháo đường và người có nguy cơ nhận diện sớm cơn tụt đường huyết để xử trí kịp thời. Việc duy trì chế độ dinh dưỡng đều đặn, đo đường huyết định kỳ và thảo luận cùng bác sĩ điều trị sẽ giúp phòng ngừa biến chứng hiệu quả.