Hướng dẫn cách chăm sóc bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính tại nhà

Chăm sóc bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính là gì?

Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, thường được biết đến với tên viết tắt y khoa là COPD, là một bệnh lý viêm mạn tính ở đường dẫn khí và nhu mô phổi, dẫn đến suy giảm chức năng thông khí tiến triển theo thời gian. Nguyên nhân phổ biến nhất gây ra căn bệnh này là do tiếp xúc lâu dài với khói thuốc lá, bụi mịn và các loại khí độc hại từ môi trường sinh hoạt hoặc nơi làm việc. Bệnh gây ra các triệu chứng kéo dài bao gồm khó thở tăng dần khi gắng sức, ho khạc đờm mạn tính và mệt mỏi thường xuyên. Mặc dù bệnh không thể đảo ngược hoàn toàn tổn thương cấu trúc phổi, nhưng việc chăm sóc hỗ trợ bài bản kết hợp quản lý y tế chặt chẽ có thể kiểm soát triệu chứng, bảo tồn chức năng hô hấp và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.

Tạo dựng không gian sống sạch thoáng và loại bỏ tác nhân gây kích ứng đường thở

Đường thở của người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính rất nhạy cảm với các dị nguyên và chất kích ứng trong không khí. Gia đình cần đảm bảo tuyệt đối không có khói thuốc lá, thuốc lào trong phạm vi sinh hoạt của người bệnh, bởi khói thuốc là yếu tố làm bệnh tiến triển xấu đi nhanh nhất. Ngoài ra, phòng ngủ và không gian nghỉ ngơi của người bệnh cần được giữ thoáng mát, đón ánh sáng tự nhiên, thường xuyên lau dọn bằng khăn ẩm để hạn chế bụi mịn bay trong không khí.

Bên cạnh đó, cần hạn chế tối đa việc sử dụng nhang hương, tinh dầu thơm quá nồng, thuốc xịt côn trùng hoặc bếp than, bếp củi trong nhà. Trong những ngày chất lượng không khí bên ngoài ở mức cảnh báo xấu hoặc khi thời tiết chuyển mùa thay đổi nhiệt độ đột ngột, người bệnh nên hạn chế ra khỏi nhà. Nếu bắt buộc phải ra ngoài, người bệnh cần mang khẩu trang có khả năng lọc bụi phù hợp và giữ ấm vùng cổ ngực để tránh kích hoạt các cơn co thắt phế quản cấp tính.

Hướng dẫn kỹ thuật thở chúm môi và thở cơ hoành giúp lưu thông khí

Khó thở và ứ khí trong phế nang là vấn đề phổ biến nhất ở bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính. Việc hướng dẫn người bệnh thực hiện đều đặn các bài tập thở hỗ trợ sẽ giúp tống bớt khí cặn, giải phóng dung tích phổi và giảm cảm giác hụt hơi khi vận động. Hai kỹ thuật cơ bản và hiệu quả nhất là thở chúm môi và thở cơ hoành, gia đình nên đồng hành nhắc nhở người bệnh thực hành mỗi ngày.

Đối với kỹ thuật thở chúm môi, người bệnh ngồi thẳng lưng thư giãn, hít vào từ từ bằng mũi trong khoảng hai giây rồi chúm môi lại như đang huýt sáo và thở ra từ từ trong khoảng bốn giây, đảm bảo thời gian thở ra dài gấp đôi thời gian hít vào. Với kỹ thuật thở cơ hoành, người bệnh đặt một tay lên ngực và một tay lên bụng, khi hít vào bằng mũi thì bụng phình lên đẩy tay ở bụng nhô cao trong khi tay trên ngực giữ yên, sau đó thở ra nhẹ nhàng qua miệng cho bụng xẹp xuống. Việc kiên trì tập luyện mỗi ngày từ hai đến ba lần giúp người bệnh kiểm soát tốt hơn các cơn khó thở phát sinh trong sinh hoạt thường nhật.

Hỗ trợ tuân thủ sử dụng thuốc xịt hít đúng kỹ thuật và đúng lịch trình

Thuốc dạng hít và khí dung là nền tảng cốt lõi trong phác đồ điều trị ngoại trú bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính. Các thuốc này bao gồm thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài kết hợp hoặc không kết hợp với corticosteroid dạng hít. Người chăm sóc cần nắm rõ thời gian biểu sử dụng từng loại thuốc, nhắc nhở người bệnh dùng đúng giờ và đúng kỹ thuật hít để hoạt chất lắng đọng tối ưu vào lòng phế quản thay vì chỉ đọng lại ở họng hầu.

Sau khi người bệnh sử dụng các dụng cụ chứa corticosteroid dạng hít, cần nhắc người bệnh súc miệng kỹ bằng nước sạch và nhổ đi để phòng ngừa tác dụng phụ nấm miệng hoặc khàn tiếng. Người nhà cũng cần kiểm tra thường xuyên bộ đếm liều trên bình xịt để kịp thời chuẩn bị thuốc bổ sung trước khi hết, tránh tình trạng gián đoạn điều trị đột ngột. Mọi thay đổi về liều lượng hay đổi sang loại bình xịt khác đều phải dựa trên quyết định của bác sĩ điều trị sau các đợt tái khám định kỳ.

Đảm bảo chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng và chia nhỏ bữa ăn

Người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính thường tiêu hao năng lượng rất lớn cho hoạt động hô hấp của các cơ hoành và cơ liên sườn, dẫn đến nguy cơ suy dinh dưỡng và teo cơ. Do đó, chế độ dinh dưỡng cần cung cấp đầy đủ calo, cân đối các nhóm chất đạm, chất béo lành mạnh và vitamin. Người nhà nên chia nhỏ khẩu phần ăn thành năm đến sáu bữa trong ngày thay vì ăn ba bữa lớn, bởi dạ dày quá no sẽ đẩy cơ hoành lên cao và gây chèn ép phổi khiến người bệnh khó thở sau ăn.

Thực đơn nên ưu tiên các món mềm, dễ nhai và dễ tiêu hóa như cháo súp dinh dưỡng, thịt nạc, cá, trứng, sữa và các loại rau xanh giàu chất chống oxy hóa. Cần hạn chế các thực phẩm dễ sinh hơi như đậu, bắp cải, đồ uống có gas hoặc các món chiên xào nhiều dầu mỡ vì chướng bụng sẽ làm trầm trọng thêm cảm giác khó thở. Đồng thời, khuyến khích người bệnh uống đủ lượng nước ấm mỗi ngày theo khả năng tuần hoàn để giúp làm loãng đờm nhớt, tạo thuận lợi cho việc tống xuất dịch đờm ra ngoài.

Theo dõi chặt chẽ và nhận biết sớm dấu hiệu đợt cấp bùng phát

Người chăm sóc cần theo dõi sát sao tình trạng sức khỏe hàng ngày của bệnh nhân để sớm phát hiện các dấu hiệu đợt cấp bùng phát. Một đợt cấp diễn tiến nhanh có thể đe dọa tính mạng nếu không được can thiệp y tế kịp thời. Các dấu hiệu cảnh báo bao gồm cảm giác khó thở tăng dần ngay cả khi nghỉ ngơi, tần số thở nhanh hơn, lượng đờm tăng lên rõ rệt, màu sắc đờm thay đổi từ trong hoặc trắng sang màu vàng, xanh đục hoặc lẫn máu.

Ngoài ra, người nhà cần chú ý các biểu hiện như sốt, ho dữ dội hơn, người bệnh cảm thấy bồn chồn, lú lẫn, ngủ gà gật hoặc tím tái vùng môi và đầu ngón tay. Nếu gia đình có trang bị máy đo nồng độ bão hòa oxy trong máu qua mạch nảy SpO2 tại nhà, hãy thường xuyên theo dõi chỉ số này. Khi thấy chỉ số oxy tụt giảm so với mức nền thông thường hoặc xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nặng nêu trên, cần đưa người bệnh đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc liên hệ dịch vụ cấp cứu.

Lưu ý an toàn

Toàn bộ thông tin chăm sóc trên chỉ mang tính chất tham khảo giáo dục sức khỏe và không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị của bác sĩ chuyên khoa hô hấp. Người nhà tuyệt đối không tự ý cho người bệnh dùng thêm thuốc giảm ho, thuốc an thần, kháng sinh hoặc thay đổi liều lượng thuốc hít giãn phế quản khi chưa có chỉ định y khoa. Khi người bệnh có biểu hiện suy hô hấp cấp, cần nhanh chóng đưa tới bệnh viện để được can thiệp kịp thời.

Tóm tắt

Chăm sóc bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính đòi hỏi tính kiên trì và sự thấu hiểu từ gia đình. Việc kết hợp chặt chẽ giữa môi trường sống trong lành, chế độ ăn đủ chất, kỹ thuật thở đúng cách và sự tuân thủ hướng dẫn của bác sĩ chuyên khoa hô hấp sẽ giúp người bệnh ổn định sức khỏe, duy trì sự tự chủ trong sinh hoạt và nâng cao chất lượng cuộc sống lâu dài.