Hôn mê ở trẻ em: Nguyên nhân thường gặp và cách xử trí

Hôn mê ở trẻ em là gì?

• Hôn mê xảy ra khi hoạt động của vỏ não hoặc hệ thống lưới hoạt hóa vỏ não ở thân não bị tổn thương hoặc ức chế tạm thời. Ở trẻ em, hệ thần kinh trung ương đang trong quá trình phát triển nên rất nhạy cảm với tình trạng thiếu oxy, biến đổi đường huyết hay tác động của các độc tố. Trạng thái hôn mê làm suy giảm các phản xạ bảo vệ tự nhiên như nuốt và ho, gây nguy cơ suy hô hấp và ức chế tuần hoàn.
• Hôn mê ở trẻ em không phải là một bệnh lý riêng biệt mà là biểu hiện lâm sàng cấp tính của nhiều bệnh lý tiềm ẩn. Việc đánh giá mức độ hôn mê và chẩn đoán nguyên nhân đóng vai trò quyết định đối với hướng điều trị và tiên lượng phục hồi của trẻ.

Các nguyên nhân thần kinh và chấn thương

Các tổn thương thực thể tại脑 bộ là nhóm nguyên nhân hàng đầu gây hôn mê ở trẻ em. Chấn thương sọ脑 do tai nạn hoặc va đập mạnh có thể làm dập não, xuất huyết nội sọ và gây tăng áp lực nội sọ cấp tính. Bên cạnh đó, các bệnh lý nhiễm trùng hệ thần kinh trung ương như viêm não và viêm màng não do vi khuẩn hoặc vi-rút gây ra phản ứng viêm lan rộng, tổn thương tế bào thần kinh. Ngoài ra, trạng thái động kinh kéo dài hoặc các cơn co giật liên tục không được kiểm soát cũng khiến tế bào não bị kiệt sức, dẫn đến suy giảm ý thức và hôn mê sau co giật.

Các nguyên nhân do rối loạn chuyển hóa và ngộ độc

Hôn mê ở trẻ em cũng thường xuất phát từ các bất thường về nội tiết và chuyển hóa. Tình trạng hạ đường huyết nặng ở trẻ nhỏ bỏ ăn, trẻ mắc bệnh lý nội tiết hoặc đái tháo đường khiến tế bào thần kinh thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng. Tương tự, biến chứng nhiễm toan ceton do đái tháo đường, suy gan cấp hay suy thận cấp làm tích tụ các chất độc trong máu, ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng não. Bên cạnh đó, ngộ độc cấp tính do trẻ vô tình uống nhầm thuốc, hóa chất tẩy rửa hoặc độc tố thực phẩm cũng là nguyên nhân phổ biến gây ức chế trung khu thần kinh trung ương.

Nguyên nhân do thiếu oxy brain và rối loạn tuần hoàn

Tế bào não cần nguồn cung cấp oxy và máu liên tục để duy trì sự sống. Những sự cố gây gián đoạn đường thở như đuối nước, hóc dị vật hoặc cơn hen phế quản cấp tính nặng làm giảm nghiêm trọng nồng độ oxy trong máu, nhanh chóng dẫn đến hôn mê do thiếu oxy não cấp. Về mặt tuần hoàn, các tình trạng suy tuần hoàn nặng như sốc phản vệ, sốc nhiễm khuẩn hoặc mất máu cấp làm tụt huyết áp kéo dài, giảm áp lực tưới máu brain. Trẻ mắc bệnh tim bẩm sinh hoặc suy tim cấp cũng có nguy cơ giảm dòng máu nuôi brain gây suy giảm ý thức.

Quy trình chẩn đoán y khoa tại bệnh viện

Tại cơ sở y tế, các bác sĩ chuyên khoa Nhi và Hồi sức cấp cứu sẽ đánh giá tri giác của trẻ bằng thang điểm hôn mê Glasgow phiên bản nhi khoa dựa trên phản ứng mở mắt, lời nói và vận động. Đồng thời, bệnh nhi được chỉ định các xét nghiệm máu khẩn cấp để kiểm tra chỉ số đường huyết, điện giải, chức năng gan thận và khí máu. Chọc dò dịch脑 tủy được thực hiện khi nghi ngờ nhiễm trùng thần kinh. Ngoài ra, chụp cắt lớp vi tính (CT scan), chụp cộng hưởng từ (MRI) sọ não và điện no đố (EEG) giúp phát hiện tổn thương cấu trúc brain và sóng điện brain bất thường.

Nguyên tắc xử trí và chăm sóc phục hồi

Xử trí hôn mê ở trẻ em tuân thủ nguyên tắc ưu tiên duy trì chức năng sống trước khi điều trị nguyên nhân. Trẻ được hỗ trợ thông khí bằng thở oxy hoặc đặt ống nội khí quản nếu có suy hô hấp, kết hợp thiết lập đường truyền tĩnh mạch để ổn định tuần hoàn. Sau khi sinh hiệu ổn định, bác sĩ sẽ điều trị nguyên nhân cụ thể như truyền glucose điều trị hạ đường huyết, dùng kháng sinh đường tĩnh mạch cho viêm màng no vi khuẩn hoặc can thiệp phẫu thuật khi có xuất huyết sọ brain. Quá trình phục hồi cần dinh dưỡng đầy đủ và tập vật lý trị liệu theo hướng dẫn chuyên khoa.

Lưu ý an toàn

Khi phát hiện trẻ có biểu hiện lơ mơ, khó thức dậy hoặc mất ý thức, người nhà tuyệt đối không tự ý cho trẻ ăn uống, dùng thuốc qua đường miệng để tránh sặc vào đường thở. Không cạo gió, bấm huyệt hay áp dụng các mẹo dân gian chưa được kiểm chứng. Hôn mê ở trẻ em là tình trạng cấp cứu khẩn cấp, cần gọi ngay dịch vụ cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất. Mọi can thiệp điều trị phải do bác sĩ chuyên khoa thực hiện.

Tóm tắt

Hôn mê ở trẻ em là biến cố y khoa nguy hiểm do nhiều nguyên nhân thần kinh, chuyển hóa hay thiếu oxy gây ra. Nhận biết sớm dấu hiệu bất thường và đưa trẻ đến bệnh viện kịp thời có ý nghĩa quyết định đối với tiên lượng sống và khả năng phục hồi. Phối hợp tuân thủ chỉ định của bác sĩ là chìa khóa bảo vệ an toàn cho trẻ.