Hôn mê đái tháo đường: Nguyên nhân, biểu hiện và mức độ nguy hiểm

Hôn mê đái tháo đường là gì?

Hôn mê đái tháo đường là trạng thái mất ý thức kéo dài xảy ra ở người mắc bệnh đái tháo đường tuýp 1 hoặc tuýp 2 do rối loạn chuyển hóa glucose nghiêm trọng. Khi nồng độ đường trong máu mất kiểm soát, cơ thể sẽ rơi vào tình trạng khủng hoảng sinh hóa. Nếu đường huyết tăng quá mức, cơ thể bị mất nước trầm trọng hoặc tích tụ các chất độc hại như thể ceton gây nhiễm toan máu. Ngược lại, khi lượng đường trong máu tụt xuống quá thấp, các tế bào não bị thiếu hụt nguồn năng lượng duy nhất để hoạt động, dẫn đến co giật và hôn mê.

Đây là tình trạng cấp cứu nội khoa đặc biệt khẩn cấp. Người bệnh rơi vào trạng thái này vẫn còn thở và tim vẫn đập nhưng hoàn toàn không thể phản xạ hay đánh thức. Bất kỳ sự chậm trễ nào trong việc đưa người bệnh đến bệnh viện đều có thể để lại di chứng thần kinh không hồi phục. Việc điều trị đòi hỏi phải thực hiện tại các cơ sở y tế có đầy đủ trang thiết bị hồi sức cấp cứu và bác sĩ chuyên khoa nội tiết.

Ba dạng biến chứng chính dẫn đến hôn mê đái tháo đường

Hôn mê ở người bệnh đái tháo đường thường xuất phát từ ba bệnh cảnh lâm sàng riêng biệt với cơ chế khác nhau.

Thứ nhất là nhiễm toan ceton do đái tháo đường, thường gặp nhất ở bệnh đái tháo đường tuýp 1 khi cơ thể thiếu hụt insulin nghiêm trọng. Khi không thể sử dụng đường để tạo năng lượng, cơ thể buộc phải phân giải mô mỡ, giải phóng một lượng lớn axit gọi là thể ceton vào máu gây độc cho não.

Thứ hai là hội chứng tăng áp lực thẩm thấu do tăng đường huyết, hay xảy ra ở người cao tuổi mắc bệnh đái tháo đường tuýp 2. Lượng đường trong máu tăng lên mức cực kỳ cao khiến máu trở nên quá cô đặc và cơ thể mất nước qua đường tiểu, làm suy giảm chức năng tế bào não nghiêm trọng.

Thứ ba là hạ đường huyết nặng, xảy ra khi nồng độ glucose máu tụt xuống mức nguy hiểm. Tình trạng này có thể khởi phát do dùng quá liều insulin, thuốc hạ đường huyết uống, hoặc do người bệnh bỏ bữa ăn, vận động quá mức mà không bổ sung dinh dưỡng kịp thời.

Những nguyên nhân và yếu tố kích hoạt cơn hôn mê

Có nhiều nguyên nhân trực tiếp và yếu tố thúc đẩy khiến một người mắc đái tháo đường rơi vào tình trạng hôn mê nguy hiểm. Phổ biến nhất là việc gián đoạn liệu trình điều trị, chẳng hạn như tự ý ngưng dùng insulin, quên uống thuốc kiểm soát đường huyết hoặc tự ý thay đổi phác đồ mà không có chỉ định từ bác sĩ điều trị.

Bên cạnh đó, các bệnh lý cấp tính kèm theo cũng là yếu tố kích hoạt rất thường gặp. Tình trạng nhiễm trùng như viêm phổi, nhiễm trùng đường tiết niệu, sốt cao, chấn thương nặng hoặc nhồi máu cơ tim kích thích cơ thể sản sinh nhiều hormone đối kháng insulin, đẩy mức đường huyết tăng vọt khó kiểm soát.

Chế độ ăn uống không hợp lý, tiêu thụ quá nhiều thực phẩm chứa đường tinh chế hoặc ngược lại là bỏ bữa sau khi đã tiêm thuốc cũng dễ tạo ra sự mất cân bằng. Ngoài ra, việc lạm dụng rượu bia mà không ăn kèm tinh bột có thể ức chế gan giải phóng glucose, gây hạ đường huyết nặng và làm mất phản xạ nhận biết cơn nguy hiểm.

Dấu hiệu cảnh báo sớm trước khi người bệnh rơi vào hôn mê

Trước khi hoàn toàn mất ý thức, cơ thể người bệnh thường phát ra các tín hiệu cảnh báo rõ rệt tùy theo việc đường huyết đang tăng hay đang hạ.

Trong trường hợp đường huyết tăng cao do nhiễm toan ceton hoặc tăng áp lực thẩm thấu, người bệnh thường cảm thấy khát nước dữ dội, đi tiểu rất nhiều lần, khô miệng, mệt mỏi rã rời và mắt nhìn mờ. Sau đó có thể xuất hiện buồn nôn, nôn mửa, đau quặn bụng, hơi thở có mùi thơm hoa quả chín hoặc mùi táo thối đặc trưng, thở sâu và nhanh, da khô nóng rồi dần dần lơ mơ, ngủ gà và mất tri giác.

Ngược lại, nếu hôn mê do hạ đường huyết, các dấu hiệu diễn biến rất nhanh chỉ trong vài phút đến nửa giờ. Người bệnh đột ngột vã mồ hôi lạnh, run rẩy tay chân, tim đập nhanh hồi hộp, đói cồn cào, chóng mặt, lo âu, nói lắp bắp, mất phối hợp động tác và sau đó lú lẫn rồi nhanh chóng rơi vào bất tỉnh nếu không được bù đường kịp thời.

Xử trí cấp cứu ban đầu và biện pháp phòng ngừa

Khi phát hiện người bệnh đái tháo đường có dấu hiệu rối loạn tri giác hoặc bất tỉnh, người xung quanh cần lập tức gọi xe cấp cứu y tế. Tuyệt đối không cố gắng cho người bệnh uống nước đường, nuốt thức ăn hay tiêm insulin khi họ đã mất ý thức vì rất dễ gây sặc vào đường thở dẫn đến nghẹt thở hoặc viêm phổi hít nguy kịch. Hãy đặt người bệnh nằm nghiêng an toàn để thông thoáng đường thở trong lúc chờ nhân viên y tế đến hỗ trợ.

Để phòng ngừa biến chứng hôn mê, việc theo dõi đường huyết định kỳ tại nhà đóng vai trò then chốt. Người bệnh cần tuân thủ nghiêm ngặt lịch dùng thuốc, duy trì bữa ăn đúng giờ với lượng carbohydrate ổn định và không bao giờ bỏ bữa sau khi đã dùng thuốc điều trị.

Khi mắc thêm các bệnh nhiễm trùng thông thường như cảm cúm hoặc sốt, người bệnh cần đo đường huyết thường xuyên hơn và thông báo cho bác sĩ để được hướng dẫn điều chỉnh chế độ theo dõi phù hợp, tránh để tình trạng chuyển hóa diễn tiến xấu.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết chỉ nhằm mục đích phổ biến kiến thức sức khỏe và không thay thế cho việc chẩn đoán hay cấp cứu y tế chuyên nghiệp. Hôn mê đái tháo đường là tình trạng cấp cứu tối khẩn cấp, mọi sự can thiệp sai cách như ép người bất tỉnh ăn uống hoặc tự tiêm thuốc không rõ loại đều có thể gây tử vong. Người bệnh tuyệt đối không được tự ý điều chỉnh liều insulin hoặc thuốc hạ đường huyết khi chưa có sự tư vấn của bác sĩ chuyên khoa nội tiết.

Tóm tắt

Hôn mê đái tháo đường là biến chứng nguy hiểm nhưng hoàn toàn có thể phòng ngừa nếu người bệnh duy trì thói quen theo dõi đường huyết đều đặn và tuân thủ chặt chẽ phác đồ điều trị. Việc nhận biết sớm các biểu hiện cảnh báo bất thường cùng kỹ năng sơ cứu đúng cách sẽ bảo vệ tính mạng người bệnh trước các rủi ro sức khỏe nghiêm trọng.