Hoại tử vô mạch AVN là bệnh gì và các phương pháp xử trí

Hoại tử vô mạch AVN là gì?

Hoại tử vô mạch xảy ra khi nguồn máu cấp cho mô xương bị tắc nghẽn hoặc sụt giảm nghiêm trọng. Mạch máu nuôi xương có đặc điểm mảnh và dễ bị tổn thương bởi nhiều yếu tố tác động. Khi mất máu nuôi, tế bào xương ngừng phát triển, dẫn đến thoái hóa cấu trúc xốp bên trong xương. Khi bộ khung chịu lực suy yếu, bề mặt khớp bên trên có nguy cơ lún xẹp, gây biến dạng khớp nghiêm trọng.

Khác với hoại tử do nhiễm trùng, hoại tử vô mạch không liên quan đến sự xâm nhập của vi khuẩn hay vi rút. Bệnh tiến triển âm thầm qua nhiều giai đoạn, ban đầu có thể không gây triệu chứng nhưng về sau sẽ xuất hiện đau nhức dữ dội khi vận động chịu lực. Bệnh ảnh hưởng tới mọi lứa tuổi, phổ biến ở độ tuổi 30-50.

Các nguyên nhân và yếu tố nguy cơ dẫn đến hoại tử vô mạch AVN

Tình trạng gián đoạn máu nuôi xương có thể bắt nguồn từ chấn thương trực tiếp hoặc các yếu tố bệnh lý toàn thân.

Về nguyên nhân chấn thương, trật khớp háng hoặc gãy cổ xương đùi có thể làm rách hoặc chèn ép trực tiếp các mạch máu nhỏ nuôi chỏm xương. Sự tổn thương mạch máu này ngắt đứt ngay lập tức nguồn dinh dưỡng duy nhất của vùng xương bị ảnh hưởng.

Về nguyên nhân phi chấn thương, lạm dụng corticosteroid liều cao kéo dài là một trong những yếu tố hàng đầu. Corticosteroid có thể làm rối loạn chuyển hóa lipid, hình thành các vi giọt mỡ chèn ép mao mạch trong xương. Sử dụng rượu bia thường xuyên và lượng lớn cũng làm gia tăng nồng độ mỡ máu, thúc đẩy vi tắc mạch.

Ngoài ra, các bệnh lý nền như bệnh tế bào liềm, hội chứng giảm áp ở thợ lặn, lupus ban đỏ hệ thống, bệnh gút hoặc tiền sử xạ trị vùng chậu cũng gia tăng nguy cơ tắc nghẽn mạch máu nuôi xương. Một số trường hợp hoại tử vô mạch không tìm được nguyên nhân rõ ràng, được xếp vào nhóm vô căn.

Biểu hiện hoại tử vô mạch theo từng giai đoạn tiến triển

Ở giai đoạn đầu, bệnh nhân thường không cảm thấy bất kỳ sự khó chịu nào do tổn thương xương còn ở mức độ vi mô. Triệu chứng chỉ bắt đầu xuất hiện rõ ràng khi tổn thương lan rộng và gia tăng áp lực nội xương.

Biểu hiện ban đầu thường là cảm giác đau âm ỉ, nhói nhẹ ở khớp bị ảnh hưởng khi thực hiện các chuyển động mang vác nặng hoặc đi lại nhiều. Khi vị trí tổn thương nằm ở chỏm xương đùi, cảm giác đau thường khu trú ở vùng bẹn, đùi trước hoặc lan xuống mặt trong đầu gối.

Khi bệnh tiến triển sang giai đoạn muộn hơn, cơn đau xuất hiện ngay cả khi nghỉ ngơi hoặc vào ban đêm, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giấc ngủ. Người bệnh cảm thấy cứng khớp, giảm biên độ vận động rõ rệt như khó xoay đùi, khó bắt chéo chân hoặc khập khiễng khi di chuyển.

Ở giai đoạn nghiêm trọng khi cấu trúc xương bị lún xẹp hoàn toàn, cơn đau trở nên dữ dội, khớp bị biến dạng và bệnh nhân khó có thể tự đi lại nếu không có dụng cụ hỗ trợ.

Phương pháp chẩn đoán hoại tử vô mạch tại cơ sở y tế

Chẩn đoán sớm hoại tử vô mạch đòi hỏi kết hợp giữa thăm khám lâm sàng tỉ mỉ và các kĩ thuật chẩn đoán hình ảnh hiện đại.

Chụp X-quang khớp là phương pháp chẩn đoán hình ảnh cơ bản ban đầu. Tuy nhiên, ở giai đoạn sớm của bệnh, hình ảnh X-quang có thể hoàn toàn bình thường do mật độ khoáng chất của xương chưa thay đổi rõ rệt. X-quang chỉ hiển thị rõ các vùng thưa xương, vỡ xẹp xương ở giai đoạn tiến triển muộn.

Chụp cộng hưởng từ MRI là tiêu chuẩn vàng trong chẩn đoán hoại tử vô mạch. MRI có khả năng phát hiện những thay đổi phù mô, suy giảm tưới máu xương ngay từ những tuần đầu tiên, khi bệnh nhân mới xuất hiện triệu chứng đau mơ hồ.

Chụp cắt lớp vi tính CT scan được chỉ định nhằm đánh giá chính xác mức độ tổn thương cấu trúc xương và phát hiện các đường vi gãy dưới sụn. Xạ hình xương cũng có thể được sử dụng trong một số trường hợp để đánh giá toàn bộ hệ thống xương khớp.

Các chiến lược kiểm soát và điều trị hoại tử vô mạch AVN

Mục tiêu điều trị hoại tử vô mạch là giảm đau, ngăn chặn tổn thương xương tiến triển và bảo tồn tối đa chức năng khớp. Lựa chọn phương pháp phụ thuộc vào vị trí tổn thương, giai đoạn bệnh và độ tuổi của bệnh nhân.

Trong giai đoạn sớm khi chưa có hiện tượng xẹp khớp, bác sĩ có thể áp dụng các biện pháp bảo tồn bao gồm hạn chế tì nén trọng lực lên khớp bằng nạng, thực hiện các bài tập vật lý trị liệu duy trì tầm vận động và sử dụng các thuốc giảm đau, chống viêm theo đúng chỉ định y khoa.

Về phương pháp phẫu thuật bảo tồn, kỹ thuật khoan giải áp chỏm xương giúp làm giảm áp lực nội xương, kích thích hình thành mạch máu mới. Bác sĩ cũng có thể kết hợp ghép xương tự thân hoặc xương đồng ghép để khôi phục cấu trúc chịu lực.

Khi bệnh ở giai đoạn muộn và chỏm xương đùi đã bị lún xẹp nghiêm trọng gây biến dạng khớp, phẫu thuật thay khớp nhân tạo (thay khớp háng toàn phần hoặc bán phần) là giải pháp hiệu quả giúp giải quyết cơn đau triệt để và phục hồi khả năng di chuyển cho người bệnh.

Lưu ý an toàn

Thông tin trong bài viết mang tính chất tham khảo y khoa tổng quan, không thay thế cho chẩn đoán hay phác đồ điều trị chuyên môn từ bác sĩ. Người bệnh khi có triệu chứng đau nhức khớp kéo dài không rõ nguyên nhân cần đến các cơ sở y tế có chuyên khoa cơ xương khớp để được thăm khám và chụp cộng hưởng từ MRI kịp thời. Tuyệt đối không tự ý mua hoặc tự điều chỉnh liều lượng thuốc corticosteroid, thuốc giảm đau hay áp dụng các bài thuốc dân gian chưa qua kiểm chứng vì có thể làm suy giảm sức khỏe chung và chậm trễ thời điểm can thiệp hiệu quả.

Tóm tắt

Hoại tử vô mạch AVN là bệnh lý cơ xương khớp nguy hiểm có thể dẫn đến tàn phế nếu không được phát hiện sớm. Việc chủ động nhận biết nguyên nhân nguy cơ, tuân thủ lối sống lành mạnh, hạn chế rượu bia và trao đổi trực tiếp với bác sĩ chuyên khoa ngay khi xuất hiện dấu hiệu bất thường sẽ giúp bảo vệ tối đa chức năng vận động của khớp.