Hoại tử chỏm xương đùi: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí
Nội dung chỉ cung cấp thông tin tham khảo, không thay thế chẩn đoán, khám hoặc điều trị của người hành nghề y tế. Không tự ý dùng, ngừng hoặc thay đổi thuốc dựa trên bài viết.
Hoại tử chỏm xương đùi, hay còn gọi là hoại tử vô mạch chỏm xương đùi, là tình trạng các tế bào xương và tủy xương bị chết do thiếu hụt tuần hoàn máu nuôi dưỡng cục bộ. Bệnh lý này nếu không được phát hiện và xử trí sớm có thể làm bề mặt khớp háng bị biến dạng, dẫn đến gãy xương dưới sụn và sụp chỏm xương hoàn toàn.
Nhiều người bệnh thường nhầm lẫn các cơn đau vùng bẹn và háng với tình trạng thoái hóa thông thường hoặc đau cơ do vận động, khiến việc thăm khám bị trì hoãn cho đến khi khớp háng đã chịu tổn thương nghiêm trọng. Việc nhận diện đúng các yếu tố nguy cơ cùng dấu hiệu cảnh báo sớm đóng vai trò then chốt giúp bảo tồn khớp và duy trì khả năng vận động lâu dài.
Hoại tử chỏm xương đùi là gì?
Chỏm xương đùi là phần cấu trúc hình cầu nằm ở đầu trên của xương đùi, tiếp khớp với ổ cối của xương chậu để tạo thành khớp háng, một trong những khớp chịu lực lớn nhất của cơ thể người. Nguồn cấp máu nuôi dưỡng cho vùng này tương đối mỏng manh, chủ yếu thông qua các nhánh động mạch mũ đùi và động mạch dây chằng tròn. Khi hệ thống mạch máu này bị tắc nghẽn, co thắt hoặc tổn thương cơ học, các tế bào mô xương tại chỏm đùi sẽ rơi vào tình trạng thiếu máu nuôi dưỡng cục bộ, dẫn đến hoại tử tế bào xương và mô mỡ tủy xương. Nếu quá trình này không được kiểm soát, phần xương chịu lực bên dưới lớp sụn khớp sẽ suy yếu dần, mất khả năng nâng đỡ trọng lượng cơ thể, từ đó tạo ra các vết nứt vi thể và tiến triển thành xẹp chỏm xương đùi, gây đau đớn dai dẳng và suy giảm chức năng vận động nghiêm trọng.
Những yếu tố nguy cơ dẫn đến tổn thương mạch máu nuôi chỏm xương đùi
Tình trạng gián đoạn cấp máu cho chỏm xương đùi có thể khởi phát từ tổn thương thực thể sau chấn thương như gãy cổ xương đùi hoặc trật khớp háng làm rách các nhánh mạch máu nuôi. Bên cạnh đó, các nguyên nhân không do chấn thương chiếm tỷ lệ rất lớn, nổi bật là tiền sử lạm dụng rượu bia kéo dài và việc sử dụng thuốc nhóm corticoid liều cao hoặc không đúng chỉ định. Những yếu tố này làm tăng áp lực nội tủy xương, hình thành các cục máu đông vi mạch hoặc tích tụ tế bào mỡ trong lòng mạch, khiến dòng máu nuôi dưỡng tế bào xương bị tắc nghẽn nghiêm trọng. Ngoài ra, một số bệnh lý nền như lupus ban đỏ hệ thống, rối loạn đông máu, bệnh hồng cầu hình liềm hay bệnh khí ép ở thợ lặn cũng là những yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh phát triển âm thầm.
Các biểu hiện cảnh báo tổn thương khớp háng qua từng giai đoạn
Ở giai đoạn đầu, hoại tử chỏm xương đùi hầu như không biểu hiện triệu chứng rõ ràng khiến người bệnh dễ bỏ qua. Biểu hiện sớm nhất thường là cảm giác đau âm ỉ ở vùng khớp háng, vùng bẹn hoặc lan xuống mặt trước đùi và khớp gối. Cơn đau thường xuất hiện khi đi lại nhiều, mang vác nặng, đứng lâu và có xu hướng thuyên giảm tạm thời khi nghỉ ngơi. Khi tổn thương tiến triển sâu vào bè xương, cơn đau sẽ trở nên liên tục, xuất hiện cả vào ban đêm hoặc lúc người bệnh nằm yên. Người bệnh bắt đầu gặp khó khăn khi thực hiện các động tác sinh hoạt thường ngày như ngồi xổm, vắt chéo chân, buộc dây giày hoặc bước lên cầu thang. Giai đoạn muộn hơn, khớp háng bị cứng, dáng đi khập khiễng và có thể ngắn chi do chỏm xương bị sụp xẹp.
Phương pháp chẩn đoán hình ảnh và đánh giá tổn thương chỏm xương đùi
Để đánh giá chính xác mức độ tổn thương của chỏm xương đùi, bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp sẽ kết hợp thăm khám lâm sàng và chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu. Chụp X-quang khung chậu thẳng và nghiêng là bước khảo sát cơ bản, giúp phát hiện hình ảnh thấu quang, xơ hóa hoặc xẹp bề mặt chỏm xương ở giai đoạn tiến triển. Tuy nhiên, ở giai đoạn rất sớm, chụp cộng hưởng từ MRI khớp háng là tiêu chuẩn vàng vì có khả năng nhận biết những biến đổi phù tủy xương và vùng hoại tử vô mạch ngay khi cấu trúc xương chưa biến dạng. Trong một số trường hợp cần phân tích chi tiết độ đặc xương và mức độ gãy xương dưới sụn, chụp cắt lớp vi tính CT scanner hoặc xạ hình xương cũng có thể được cân nhắc thực hiện.
Các hướng can thiệp y khoa và bảo tồn chức năng khớp háng
Mục tiêu can thiệp đối với hoại tử chỏm xương đùi là giảm triệu chứng đau, cải thiện vận động và ngăn chặn tiến trình xẹp chỏm xương. Ở giai đoạn đầu khi cấu trúc sụn khớp còn nguyên vẹn, các biện pháp điều trị bảo tồn bao gồm việc giảm tải trọng lên khớp háng bằng cách sử dụng gậy, nạng hỗ trợ kết hợp chế độ nghỉ ngơi và tập phục hồi chức năng chuyên biệt. Bác sĩ có thể chỉ định một số nhóm thuốc hỗ trợ tuần hoàn, chống viêm giảm đau hoặc can thiệp phẫu thuật bảo tồn như khoan giảm áp giải ép tủy xương, ghép xương có cuống mạch nhằm kích thích tái tạo hệ thống vi mạch nuôi dưỡng. Đối với trường hợp bệnh đã chuyển sang giai đoạn muộn, chỏm xương xẹp hoàn toàn gây thoái hóa khớp háng thứ phát và hạn chế vận động trầm trọng, phẫu thuật thay khớp háng bán phần hoặc toàn phần sẽ là giải pháp tối ưu giúp phục hồi chức năng đi lại cho người bệnh.
Lưu ý an toàn
Thông tin trong bài viết mang tính chất phổ biến kiến thức y khoa, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc phác đồ điều trị trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa cơ xương khớp. Người bệnh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc giảm đau, thuốc không rõ nguồn gốc hoặc tự điều chỉnh thuốc đang điều trị bệnh lý nền. Khi gặp chấn thương vùng háng hoặc xuất hiện cơn đau kéo dài ở bẹn, cần đến bệnh viện chuyên khoa để chụp chiếu và có hướng theo dõi an toàn.
Tóm tắt
Hoại tử chỏm xương đùi là bệnh lý khớp háng diễn tiến thầm lặng nhưng có thể dẫn tới tàn phế nếu không được kiểm soát kịp thời. Việc phát hiện sớm ở giai đoạn mạch máu mới bị tổn thương mang ý nghĩa quyết định trong việc bảo tồn chỏm xương tự nhiên. Người bệnh cần chủ động đi khám tại cơ sở y tế chuyên khoa cơ xương khớp khi xuất hiện các cơn đau khớp háng bất thường để có lộ trình can thiệp phù hợp.
Nguồn tham khảo
- ECO-Vector LLC (Publications): Fig. 11. Total hip arthroplasty as a treatment outcome for avascular necrosis of the femoral head within 12 months after core decompression with bone marrow aspirate concentrate
- Morressier: Bilateral total hip arthroplasty in femoral head avascular necrosis: functional outcomes and complications
FAQ – Câu hỏi thường gặp
Độ tuổi nào có nguy cơ mắc hoại tử chỏm xương đùi cao nhất?
Bệnh có thể xảy ra ở mọi lứa tuổi nhưng ghi nhận phổ biến nhất ở nam giới trong độ tuổi lao động từ ba mươi đến năm mươi tuổi, đặc biệt là người thường xuyên uống nhiều rượu bia hoặc dùng corticoid kéo dài.
Hoại tử chỏm xương đùi có tự khỏi được không?
Bệnh không thể tự phục hồi nếu không có can thiệp y tế. Tuy nhiên, nếu phát hiện ở giai đoạn đầu, các biện pháp bảo tồn có thể giúp làm chậm quá trình tổn thương và ngăn ngừa nguy cơ sụp chỏm xương.
Chụp X-quang thông thường có phát hiện được bệnh ở giai đoạn sớm không?
Ở giai đoạn sớm, chụp X-quang thông thường khó phát hiện tổn thương do mật độ và hình thái chỏm xương chưa biến đổi rõ rệt. Chụp cộng hưởng từ MRI là phương pháp có độ nhạy cao nhất, giúp phát hiện sớm tình trạng thiếu máu nuôi và phù tủy xương ngay cả khi phim X-quang chưa ghi nhận bất thường.
Người bị tổn thương chỏm xương đùi nên lựa chọn môn thể thao nào?
Người bệnh nên duy trì các bộ môn không tạo áp lực tỳ đè lớn lên khớp háng như bơi lội, đạp xe nhẹ nhàng hoặc tập vật lý trị liệu dưới sự hướng dẫn của chuyên gia y tế.
Khi nào người bệnh cần xem xét can thiệp thay khớp háng nhân tạo?
Thay khớp háng nhân tạo thường được bác sĩ chỉ định ở giai đoạn muộn khi chỏm xương đùi đã bị sụp, khớp háng biến dạng nặng nề, đau đớn liên tục và các phương pháp bảo tồn không còn hiệu quả.
